Ελευθεροτυπία - Οι «Κορέλι» των Δωδεκανήσων

Ιταλοί στρατιώτες στα Δωδεκάνησα σε στιγμές χαλάρωσης (διαβάζοντας ένα γράμμα απ' τους δικούς τους ή παίζοντας διελκυστίνδα).

Πέρα από τον ήρωα της μυθοπλασίας, όμως, χιλιάδες άλλοι πραγματικοί «Κορέλι» επέβαλαν την παρουσία τους στην Ελλάδα. Και μάλιστα, πολύ πριν ξεσπάσει ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος.

Την -άγνωστη εν πολλοίς- ζωή των Ιταλών, από τα χρόνια του Μεσοπολέμου μέχρι την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων, κατέγραψε με το φακό του ένας φωτογράφος της Σύμης. Ο μοναδικός τα χρόνια εκείνα στο νησί και ο μόνος που απαθανάτισε με το φακό του δεκάδες στιγμές από την καθημερινή διαβίωση των κατοχικών στρατευμάτων. Ο λόγος για τον 82χρονο Αντώνη Πάχο, θρυλικό φωτογράφο και κινηματογραφιστή των Δωδεκανήσων, που πρόκειται να τιμηθεί την Τρίτη, στα εγκαίνια του «Ecofilms». Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου και Εικαστικών Τεχνών, που διεξάγεται και φέτος στην πόλη της Ρόδου (19-24/6), θα τον τιμήσει για έναν επιπλέον λόγο: Ο υπέργηρος, αλλά πάντα «μάχιμος» φωτορεπόρτερ έχει παραχωρήσει το κινηματογραφικό αρχείο του στους διοργανωτές του «Ecofilms».

Με πρωτοβουλία της εταιρείας «Εικόνα και Περιβάλλον», το πολύτιμο αυτό υλικό θα αποτελέσει τη βάση για τη δημιουργία του Αρχείου Οπτικοαστικής Μνήμης, με έδρα τη Ρόδο. Παράλληλα, ετοιμάζει ένα βιβλίο, σε επιμέλεια Τατιάνας Χαλίδου, στο οποίο θα παρουσίασει μέρος του τεράστιου φωτογραφικού αρχείου του, διανθισμένο από τις γλαφυρές αναμνήσεις μιας ζωής «εστιασμένης» πίσω από το φακό.

Κιβωτός μνήμης με 300.000 φωτογραφίες

Το 1912 όλα τα Δωδεκάνησα περιήλθαν στην ιταλική κυριαρχία, στρατιωτική αρχικά και πολιτική μετά το 1923.

Από το 1913 ο πατέρας του και από το 1935 ο ίδιος ο Αντ. Πάχος, φωτογράφιζαν με πρωτόγονα μέσα τους μελανοχίτωνες κατακτητές, σε αναμνηστικές πόζες, παρελάσεις ή στρατιωτικά γυμνάσια. Ηταν φωτογραφίες «επί παραγγελία», που προορίζονταν για τις οικογένειες των Ιταλών. Σε αυτές εικονίζονται στρατιώτες και αξιωματικοί που ποζάρουν, καμαρωτοί καμαρωτοί, με την επίσημη στολή τους. Αλλοι, σε στιγμές χαλάρωσης, φορώντας πέδιλα και σορτσάκια. Ιταλοί πανταχού παρόντες: σε κοινωνικές εκδηλώσεις, στα ιταλόφωνα σχολεία, σε υπαίθριους εκκλησιασμούς, στην έπαρση της σημαίας συνοδεία φασιστικών χαιρετισμών.

Οπως λέει ο Αντ. Πάχος, έχει τραβήξει συνολικά πάνω από ενάμισι εκατομμύριο φωτογραφίες. Από αυτές έχουν σωθεί περί τις 300.000. Μια πραγματική κιβωτός οπτικής μνήμης, που αποτελεί σημαντικό χρονικό της δωδεκανησιακής επικαιρότητας, από τα χρόνια του Μεσοπολέμου μέχρι τις μέρες μας. Φωτογραφίες που, πέρα από τον ρόλο του ντοκουμέντου, έπαιξαν έναν άλλο σημαντικό ρόλο την εποχή που τραβήχτηκαν: «Με την κήρυξη του πολέμου, με πλησίασε ένας σύνδεσμος, για να μου προτείνει να βοηθήσω την αντίσταση», θυμάται ο φωτογράφος. «Αξιοποιώντας το γεγονός ότι είχα το ελεύθερο να μπαίνω στις μονάδες τους και να επισκέπτομαι τα φυλάκιά τους για να τους βγάλω σε αναμνηστικές πόζες, τραβούσα με τρόπο φωτογραφίες που έδειχναν τις στρατιωτικές εγκαταστάσεις, τον βαρύ οπλισμό, τα οχήματά τους. Επίσης, πολύτιμες πληροφορίες μου πρόσφεραν οι ίδιοι οι Ιταλοί, χωρίς να το υποψιάζονται. Τις έβρισκα στα δικά τους φιλμ που μου έδιναν για εμφάνιση και στο φόντο συχνά φαίνονταν πράγματα χρήσιμα στους Συμμάχους».

Εμενε να λυθεί το πρόβλημα της εκτύπωσης, πριν δοθούν στο τοπικό κομάντο της κατασκοπείας και σταλούν με καΐκι στα απέναντι τουρκικά παράλια, όπου βρισκόταν ένα κλιμάκιο Αγγλων.

Το φωτογραφικό χαρτί ήταν δυσεύρετο, οι έλεγχοι αυστηροί: «Σε μια ιταλική εγκυκλοπαίδεια που είχε ο πατέρας μου ανακάλυψα τη λύση», λέει ο συνομιλητής μας. «Με τη βοήθεια του αδελφού μου που ήταν χημικός, έκανα επάλειψη με ένα μίγμα από το ασπράδι αβγού και κάτι άλλα χημικά και την άλλη μέρα το απλό χαρτί ήταν πια έτοιμο για εκτύπωση. Με αυτό τον τρόπο γίνονταν οι λεγόμενες "κυανογραφίες", δηλαδή φωτογραφίες με μπλε απόχρωση».

Για την πολύτιμη συνεισφορά του, η πολιτεία τον βράβευσε ως αντιστασιακό. Τον έχει βραβεύσει επίσης ο Δήμος Ρόδου με το Αργυρό Μετάλλιο της Πόλης, καθώς και ο Δήμος Αθηναίων. Δίκαιη αναγνώριση, αφού δεν ήταν λίγες οι φορές που έπαιξε με τη φωτιά. Μια φορά, μάλιστα, πήγε στον Αλλο Κόσμο και επέστρεψε, όπως λέει χαρακτηριστικά, χάρη σε ένα παράξενο παιχνίδι της μοίρας.

«Εκτός από τη φωτογραφία, είχα σπουδάσει και βιολί. Επαιζα κλασική μουσική και αυτό είχε ως αποτέλεσμα να βρεθώ, κατόπιν διαταγής, στη λέσχη αξιωματικών όπου γινόταν μια δεξίωση με υψηλόβαθμους Ιταλούς και Γερμανούς. Μαζί με δύο-τρεις άλλους έλληνες μουσικούς θα συνοδεύαμε έναν γερμανό αξιωματικό που έπαιζε πιάνο. Κατά τις 11 το βράδυ, μας πλησιάζει ένας Συμιακός, που αποδείχθηκε σαμποτέρ, και μας ψιθυρίζει πως έχουν παγιδεύσει με εκρηκτικά το κτίριο. Θα έπρεπε να βρούμε τρόπο να εγκαταλείψουμε την αίθουσα πριν απ' τα μεσάνυχτα που θα γινόταν η πυροδότηση. Να φύγουμε, μια κουβέντα ήταν... Πώς να γίνει αυτό, όταν εκείνη την ώρα η χοροεσπερίδα βρισκόταν στο φόρτε της; Μείναμε λοιπόν, παίζοντας μουσική και κοιτάζοντας με αγωνία ένα πελώριο ρολόι τοίχου που μετρούσε αντίστροφα το χρόνο. Τελικά, σήμαναν μεσάνυχτα αλλά η έκρηξη δεν έγινε. Δεν θέλησαν οι σαμποτέρ να πάρουν αθώες ψυχές στο λαιμό τους...».

Τα 'φερε όμως έτσι η μοίρα, που, τρεις μήνες αργότερα, ο φωτογράφος είχε ξανά ραντεβού με ένα θανάσιμο κίνδυνο. Γλίτωσε πάλι, αυτή τη φορά χάρη στη μουσική του δεξιοτεχνία! «Ετυχε να με συλλάβουν οι Γερμανοί σε ένα μοναστήρι που είχα πάει να δω έναν άρρωστο συγγενή μου. Εψαχναν για κάτι άγγλους σαμποτέρ και πίστεψαν πως ήμουν ο σύνδεσμός τους. Με φόρτωσαν κακήν κακώς σε ένα καμιόνι και με οδήγησαν στο Κομάντο Φλοτίλια, τη ναυτική διοίκηση του νησιού. Την ώρα που με ξεφόρτωναν, βλέπω τον επικεφαλής να με κοιτάζει προσεκτικά και να μου λέει: "Εσύ δεν έπαιζες βιολί στη λέσχη;" Δεν θα το πιστέψετε, αλλά ήταν ο πιανίστας που με θυμόταν». Ετσι, χάρη στην καλή εκτέλεση του «Λιλί Μαρλέν» και άλλων γερμανικών τραγουδιών εκείνο το βράδυ, ο βιολιστής-φωτογράφος γλίτωσε τη δική του εκτέλεση!

Μέχρι τη λήξη του πολέμου, ο Αντ. Πάχος κατέγραψε σε εκατοντάδες πόζες τους «Κορέλι» του νοτιοανατολικού Αιγαίου. Στις 8 Μαΐου 1945 υπογράφτηκε στη Σύμη η παράδοση της Δωδεκανήσου στις συμμαχικές δυνάμεις και σε ένα τμήμα καταδρομέων Ιερολοχιτών. Ο φωτογράφος του νησιού ήταν, φυσικά, παρών για να τραβήξει την τελευταία πόζα του πολέμου: «Εκείνη τη μέρα ήμουν στο μουράγιο, βλέποντας να προσεγγίζει ένα εγγλέζικο ταχύπλοο. Αποβιβάστηκαν ο γερμανός στρατηγός Οτο Βάγκνερ με τον υπασπιστή του και ο άγγλος ναύαρχος Μόφατ. Ημουν μπροστά όταν υπέγραφε τη συνθηκολόγηση ο Βάγκνερ και φωτογράφισα την ιστορική στιγμή. Θυμάμαι, μάλιστα, ότι όταν ο στρατηγός παρέδωσε το Λούγκερ, το όπλο του, ο υπασπιστής του δάκρυσε. Τότε ο Βάγκνερ του είπε αυστηρά: "Οι Γερμανοί δεν κλαίνε". Δυστυχώς, η φωτογραφία αυτή χάθηκε μαζί με άλλες. Σώθηκαν όμως πολλές από εκείνη την περίοδο. Και καθεμιά έχει να διηγηθεί μια ξεχωριστή ιστορία».