Ελευθεροτυπία - Ενας... Αλέξης Σολομός από την Κίνα

Οι «Θεσμοφοριάζουσες» του Αριστοφάνη όπως τις είδε ο Λούο Τζιν Λιν

Εκατό μόλις χρόνια έχουν περάσει από την πρώτη παρουσίαση δυτικού θεάτρου στην Κίνα. Είκοσι χρόνια έχουν περάσει από τότε που πρωτοπαίχτηκε εκεί αρχαίο δράμα. Και μόλις φέτος ανεβαίνει -επετειακά- για πρώτη φορά κωμωδία του Αριστοφάνη! Πρωτεργάτης της δεξίωσης του αρχαίου δράματος στην αχανή χώρα της Άπω Ανατολής είναι ο σκηνοθέτης Λούο Τζιν Λιν, ο οποίος έχει βαλθεί από το 1987 και μετά να εντάξει στη συνείδηση και στο γούστο των Κινέζων θεατρόφιλων την ελληνική θεατρική γραμματεία. Αποτελεί αναμφίβολα τιμή για μας που επέλεξε αυτόν το δύσκολο δρόμο και που θέλει να παρουσιάσει την εργασία του μπροστά στο απαιτητικό ελληνικό κοινό. Η παράσταση που παρακολουθήσαμε στους Δελφούς ήταν κατ' αρχήν ένα πολιτιστικό γεγονός, μια συνάντηση πολιτισμών.

Το ελληνικό κοινό με τη σειρά του χειροκρότησε με συγκατάβαση την τίμια προσπάθεια του σκηνοθέτη και των ηθοποιών του θεάτρου του Γου Χαν. Η οποία προσπάθεια δεν μπορούσε παρά να είναι μια μίμηση μιμήσεως. Δεν ξέρω πόσοι από τους θεατές συνειδητοποίησαν τις δυσκολίες που είχαν να αντιμετωπίσουν οι Κινέζοι ηθοποιοί προκειμένου να εξοικειωθούν με ένα θεατρικό κώδικα εντελώς ξένο προς τη δική τους παράδοση. Η προσπάθειά τους δεν ήταν διόλου ευκολότερη από το να βάλεις δυτικούς ηθοποιούς να παίξουν κινεζική όπερα. Επρεπε να μάθουν να συλλαβίζουν τα πρώτα γράμματα μιας ξένης θεατρικής αλφαβήτας, προτού εκστομίσουν ολόκληρες λέξεις από τον σκηνικό της λόγο.

Η επιλογή του έργου ακούγεται παράξενη: Οι «Θεσμοφοριάζουσες» αποτελούν μια από τις πιο κλειστές για το σύγχρονο κοινό, ακόμα και για το δυτικό, κωμωδίες του Αριστοφάνη. Ο λόγος δεν είναι μόνο ότι στον πυρήνα της ελλοχεύσει πλήθος από δυσπρόσιτα στην αντίληψή μας πραγματολογικά στοιχεία. Εκείνο που κάνει πραγματικά απόμακρο το έργο είναι ότι πραγματεύεται τη σκοτεινή πλευρά της αθηναϊκής ζωής, τον χώρο και τον κόσμο των γυναικών. Καθώς ο ανδρικός αρχαιοελληνικός λόγος καταυγάζει στην αγορά και στα συμπόσια, ο αντίστοιχος γυναικείος καλύπτεται σε απόκρυφες γονιμικές τελετές, απομονώνεται και συμπιέζεται μακριά από την κατάφαση του ορθολογισμού και της ιστορίας στις θυμέλες των ναών και στις εστίες των σπιτιών. Την κωμωδία διαπερνά ένα ρίγος για αυτόν τον μυστηριακό αρχαίο γυναικείο κόσμο, που προσπαθούν να καλύψουν τα ευφυολογήματα του Αριστοφάνη και οι σύγχρονες αποδόσεις μας. Οσα λίγα γνωρίζουμε για τις γυναίκες στην Αρχαία Αθήνα απομακρύνονται από το κλασικό ιδανικό μας - δείχνουν προς μια άλλη πόλη, που βυθίζεται στο δέος και το σκότος των αρχαϊκών της χρόνων.

Ασφαλώς η επιλογή του έργου έγινε για λόγους περισσότερο πεζούς - αν μη τι άλλο, διαθέτει το πλέον ακαταμάχητο και διεθνές λαϊκό εύρημα όλων των εποχών: την παρενδυσία άνδρα σε γυναίκα. Στηριζόμενος σε αυτό το διεθνώς και αενάως κατανοητό εύρημα, ο κινεζικός θίασος έδωσε τελικά μια πολύ συμπαθητική παράσταση, πολύ χαριτωμένη και ειλικρινής στις προθέσεις της. Είναι αλήθεια πως η οπτική της έμοιαζε εξωτερικά γραφική: υπήρχε όμως η ανάγκη να βρεθούν λύσεις σε προβλήματα που σε εμάς θεωρούνται λυμένα από καιρό.

Ο σκηνοθέτης λοιπόν στράφηκε σε έτοιμες, δοκιμασμένες προτάσεις και, επιδεικνύοντας αξιοθαύμαστη γνώση, επένδυσε στο παλιό σκηνικό ύφος του Αλέξη Σολομού. Η απόφασή του ακούγεται ασφαλώς παράξενη για κινεζικό θίασο, ας σκεφτούμε όμως ότι αρχικός σκοπός του σκηνοθέτη ήταν να παρουσιάσει στο ακροατήριο για πρώτη φορά μια εντελώς άγνωστη κωμωδία. Οι πολλοί πειραματισμοί επομένως δεν χωρούν εδώ.

Εκείνο βέβαια που θα περίμενε κανείς ήταν να ακολουθήσει ο Τζιν Λιν την αντίθετη κατεύθυνση. Αντί να παραλάβει λύσεις έτοιμες, τις οποίες απέδωσε στο μέτρο του δυνατού, θα ζητούσε κάποιος να εμβολίσει το αριστοφανικό έργο από τις δικές του θέσεις. Θα είχε σίγουρα περισσότερο ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε μια κινεζική απόδοση του Αριστοφάνη, αντί να δούμε μια εκπρόθεσμη ελληνική εκδοχή του στα κινεζικά. Δεν είμαι βαθύς γνώστης του κινεζικού θεάτρου, θεωρώ όμως ότι υπάρχουν σημεία όπου οι δύο παραδόσεις συναντιούνται και ανταλλάσσουν το υλικό τους. Διαφορετικά το επιχείρημα μένει στη μέση μεταξύ Αθήνας και Πεκίνου, σαν μεταμφιεσμένο θέαμα χωρίς βαθύτερη ουσία.

Και είναι κρίμα γιατί, όπως φάνηκε, υπάρχουν σε αυτό ορισμένοι πραγματικά εξαιρετικοί ηθοποιοί. Ο ηθοποιός Λι Τίε ιδιαίτερα ήταν ένας πραγματικά εύχυμος Μνησίλοχος, από τους καλύτερους που είδαμε στο θέατρο τα τελευταία χρόνια. Και με μια περισσότερο τολμηρή καθοδήγηση θα μπορούσε να γίνει οδηγός μιας παράστασης δυτικού έργου που δεν θα ενδιέφερε μόνο τους Κινέζους, αλλά και τους δυτικούς θεατές.