Ελευθεροτυπία - Μια βόμβα στον υπολογιστή σας...

Δύο «υπολογιστές»-αγάλματα σε πάρκο του Πεκίνου: ο παλιός γραφιάς της δυναστείας Κινγκ (1644-1911) και η σύγχρονη «συνάδελφός» του, με ένα λάπ-τοπ

Η «ψηφιακή δεκαετία», όπως την αποκαλεί ο ηγέτης της Μάικροσοφτ, βρίσκεται προ των πυλών και όλοι εμείς δεν έχουμε παρά να τη διαβούμε. Η διάχυση της πληροφορικής στο σύνολο των ιδιωτικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων, είναι πλέον μονόδρομος.

Το σημείο χωρίς επιστροφή έχει μόλις παρέλθει. «Τα τελευταία είκοσι χρόνια έχουμε δει τον προσωπικό υπολογιστή να εξελίσσεται από ένα απλό χόμπι σε ένα θεμελιώδες εργαλείο παραγωγικότητας και επικοινωνίας», αναφέρει στο κείμενό του ο Γκέιτς. Προς όφελος ποιων όμως, αναρωτιέται κανείς. Μήπως του ενός δισεκατομμυρίου χρηστών του Διαδικτύου που προβλέπεται να συνδεθούν την προσεχή δεκαετία ή των εταιρειών διαχείρισης των συστημάτων; Ο γκουρού και προφήτης της πληροφορικής εποχής επιμένει ότι κερδισμένοι θα βγουν όλοι, καθώς δεν θα υπάρχει άλλη επιλογή: «Η δύναμη του PC θα είναι τόσο διαδεδομένη και αξιόπιστη όσο και η ηλεκτρική ενέργεια», υποστηρίζει.

Ενάντια στον κύριο Γκέιτς

Αυτή, όμως, η βεβαιότητα και αυτοπεποίθηση που εκφράζεται διά στόματος του πλουσιότερου πολίτη στον κόσμο, κάνει πολλούς να δυσανασχετούν. Γιατί το να λέει κάποιος ότι στο μέλλον «θα βασίζεστε σε μια συσκευή όλη την ώρα», στα αυτιά των σκεπτικιστών ακούγεται το λειγότερο σαν απειλή. Ο άνθρωπος για να αναπτυχθεί, υποστηρίζουν, δεν είχε ανάγκη ποτέ από συσκευές, το σώμα και ο ψυχισμός του ήταν αρκετά εφόδια για να επιβιώσει και να εξελιχθεί. Ακόμα φροντίζουν να αποδεσμεύσουν την τεχνολογική πρόοδο από την ανθρώπινη ευδαιμονία κι ευτυχία, υποστηρίζοντας ότι «η πρόοδος πρέπει να συνδιαλλέγεται με τον κριτικό νου». Ομως ο Γκέιτς δείχνει να μην υπολογίζει τίποτα, σαν να ζει σε άλλο πλανήτη. «Ο μόνος περιορισμός που θα αντιμετωπίσουν οι χρήστες, θα είναι η ίδια η φαντασία τους», γράφει αυτάρεσκα.

Βεβαίως, το μέγιστο παράδοξο που αντιμετωπίζουν οι επικριτές του τεχνολογικού θαύματος αφορά το παρόν. Εγκλωβισμένοι κι αυτοί στο αντιφατικό πλέγμα σχέσεων της μεταμοντέρνας κατάστασης πασχίζουν να αρθρώσουν τον εναντιωτικό λόγο, συχνά όχι πολύ ψύχραιμα είναι αλήθεια, αναγκασμένοι να υπόκεινται διαρκώς την κριτική του «προοδευτικού ρεύματος», το οποίο βαφτίζει οποιαδήποτε απόκλιση λουδιτισμό*. Το να φθονείς το μονοπώλιο της Μάικροσοφτ και τον ιδρυτή της, γράφοντας στο δικό τους επεξεργαστή κειμένου, αναμφίβολα δεν είναι κάτι διασκεδαστικό. Αλλά ούτε και απαγορευτικό για τη διατύπωση αντιλόγου κι ενστάσεων ή ακόμα και για τη συνολική απαξίωση των νέων μέσων. Δεν είναι λίγοι, εξάλλου, όσοι προτιμούν εναλλακτικά λειτουργικά (Linux) ή αναζητούν άλλους τρόπους «τεχνολογικής» αντίστασης.

Δικαίως, το βιβλίο του πολεοδόμου και δοκιμιογράφου Πολ Βιριλιό, «Η Πληροφορική Βόμβα» (εκδ. Νησίδες, 2000), τείνει να αναγνωριστεί ως το ευαγγέλιο ενός ετερόκλητου μέρους της «εναλλακτικής» κουλτούρας, που απαρτίζεται από ακτιβιστές, τεχνοφοβικούς, καλλιτέχνες κ.ά. Ο Βιριλιό στο εν λόγω δοκίμιο πατά το κουμπί του συναγερμού και προειδοποιεί ότι η ψηφιακή δεκαετία του Γκέιτς δεν θα είναι καθόλου όπως εκείνος την περιγράφει. Κασσάνδρα ή όχι, ο Γάλλος διανοητής επισημαίνει: «Οταν θα υπάρχουν πέντε εκατομμύρια live cameras (ζωντανές κάμερες) διάσπαρτες στον κόσμο και πολλές εκατοντάδες εκατομμυρίων Διαδίκτυο-ναύτες που θα μπορούν να τις παρατηρούν ταυτόχρονα στις κονσόλες τους, θα παρευρεθούμε στο πρώτο ΟΠΤΙΚΟ ΚΡΑΧ, και η λεγόμενη τηλεόραση θα παραχωρήσει τότε τη θέση της στη γενικευμένη τηλε-επιτήρηση ενός κόσμου, στην περίφημη εικονική φούσκα του συλλογικού φαντασιακού, με το συνακόλουθο κίνδυνο της έκρηξης της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΒΟΜΒΑΣ, που την ανήγγειλε ήδη, από τη δεκαετία του 1950, ο Αλμπερτ Αϊνστάιν».

Μολονότι η κριτική του συχνά περιέχει εμπαθή σχόλια («ο Γκέιτς, σαραντάρης με όψη εφήβου,..., αναρωτιόμαστε αν δεν πάσχει κι αυτός από κάτι σαν διαταραχή διαστάσεων, κι αν το σύμπαν για το οποίο μιλά δεν είναι, όπως του παιδικού δωματίου, ο σμικρυμένος κόσμος των παιχνιδιών και των αθυρμάτων ενός μεγάλου παραχαϊδεμένου παιδιού», γράφει χαρακτηριστικά)** κατορθώνει με συνέπεια να λειτουργεί καταδεικτικά κι άρα αφυπνιστικά. Ο Βιριλιό παρουσιάζεται ως ένας προφήτης στο στιλ του -τσαρλατάνου κατά τον Εκο- McLuhan, απ' την ανάποδη όμως. Η σκέψη του είναι σήμερα επίκαιρη κι ελκυστική όσο ποτέ.

Επικρίσεις

Για το Γάλλο συγγραφέα, η έκρηξη της πληροφορικής βόμβας είναι ζήτημα χρόνου. Δεν έχουμε παρά να κοιτάξουμε γύρω μας για να καταλάβουμε επιτέλους ό,τι παραβλέπουμε πεισματικά:

1. Κατ' αρχάς, τη νοσηρότητα που χαρακτηρίζει τη ζωή εντός του τεχνικού πολιτισμού. Κι όχι μόνο τις ασθένειες που συνδέονται με την υπερβολική χρήση των νέων μέσων (net-junkies, webaholics), οι οποίες παρεμπιπτόντως παρουσιάζουν ανησυχητική αύξηση. Οι υπερκινητικές διαταραχές, η δυσλειτουργία του εγκεφάλου και τα κινητικά προβλήματα αποτελούν λίγα μόνο από τα συμπτώματα της «τεχνικής μόλυνσης» σε άτομα, τα οποία απλά πλοηγούνται καθημερινά στο Διαδίκτυο. Ταυτόχρονα, η «παραληρηματική πεποίθηση» (έκφραση απόλυτων βεβαιοτήτων που δεν επιδέχονται κριτική), φαίνεται ότι αφορά ολοένα και περισσότερους, καθώς προσβάλλει τόσο χρήστες υπολογιστών όσο και τηλεθεατές. Ο Βιριλιό σχολιάζει επιστρατεύοντας μια φράση του Κάφκα: «Οι μάζες βιάζονται, τρέχουν, διασχίζουν την εποχή με βήμα εφόδου. Νομίζουν ότι προχωρούν, ενώ απλά βαδίζουν επί τόπου και πέφτουν στο κενό, αυτό είν' όλο».

2. «Τις κοινωνίες του εγκλεισμού, που κατήγγειλε ο Μισέλ Φουκό, τις διαδέχονται οι κοινωνίες του ελέγχου, που προανέγγειλε ο Ζιλ Ντελέζ». Οι πανοπτικές κοινωνίες είναι γεγονός. Τηλε-επιτήρηση, έλεγχος, οπτική και μαζική κατάδοση, βιομηχανοποίηση της καταγγελίας, είναι όροι που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της επιχείρησης για την ακύρωση του ιδιωτικού. Εκφυλίζοντας παράλληλα και το σώμα, μέσω της υπέρ-έκθεσης των λεπτομερειών, οι τεχνικοί της πληροφορίας φιλοδοξούν να μετατρέψουν το εικονικό σε πραγματικό. «Πράγματι η περίφημη ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ», γράφει ο Βιριλιό, «απαιτεί να αυτοπαρατηρούμαστε και να συγκρινόμαστε ακατάπαυστα με τους άλλους». Κι έτσι όλα συγκλίνουν στο ότι διανύουμε μια νέα εποχή ανωριμότητας και προσκόλλησης στην παιδική ηλικία...

3. «Τον πρόωρο θάνατο όλων των ζωντανών γλωσσών» είναι κανείς ικανός να τον προλάβει; «Η βραχυλογία είναι η ψυχή του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου», διακηρύσσει ο Νίκολας Νεγκροπόντε στο «Being Digital», δηλαδή συνοψίζω τα πάντα σε μια φράση, αφού πρώτα τα έχω απλοποιήσει, εφόσον στόχος μου είναι πάντα η αποτελεσματικότητα... «Μετά το ωμό σβήσιμο του πλήθους των διαλέκτων των φυλών και των οικογενειών, προς όφελος της ακαδημαϊκής γλώσσας των εθνών σε πλήρη εξάπλωση, που τώρα ξεμαθαίνεται προς όφελος του συνολικού λεξιλογίου του e-mail, μπορούμε στο εξής να φανταστούμε μια πλανητική ζωή που γίνεται σταδιακά ιστορία χωρίς λόγια, βουβός κινηματογράφος, μυθιστόρημα χωρίς συγγραφέα, κόμικς χωρίς μπαλόνια»...

4. Η κυβερνοτρομοκρατία προβάλλει σήμερα ως ένας αρκετά υπολογίσιμος εχθρός, τόσο για τους καταπιεστές όσο και για τους καταπιεζόμενους. Το mail-bombing (αποστολή ιών μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου) παίρνει απειλητικές διαστάσεις, παρότι ξοδεύονται τεράστια ποσά στην κατασκευή ασπίδων προστασίας. Με άλλοθι την ανωνυμία κι επομένως την ατιμωρισία τους, εξαιτίας της αδυναμίας εντοπισμού, πολλοί είναι εκείνοι οι οποίοι επιτίθενται αδικαιολόγητα και προκαλούν διαταραχές. «Οι χειρότεροι δεν είναι, όπως τείνουμε να πιστεύουμε, οι πολιτικοί αγωνιστές, αλλά οι μικροεπιχειρηματίες που δεν έχουν πίστη ούτε νόμο και είναι έτοιμοι για οποιαδήποτε ποταπότητα προκειμένου να καταστρέψουν έναν ενοχλητικό ανταγωνιστή».

5. Στις οθόνες των υπολογιστών και των τηλεοράσεων παίζεται πια το θέατρο όλου του κόσμου. Εκφάνσεις του φαινομένου, όπως οι εικονικοί πόλεμοι, η διαδικτυακή επικοινωνία, και η πολιτική εκπροσώπηση μέσω της τηλεψήφου, οδηγούν σε μια άμεσα επιταχυνόμενη μετάλλαξη της κοινής γνώμης. «Στο εξής, ακόμα κι αν λέτε ΟΧΙ, θα ακούν ΝΑΙ» προειδοποιεί ο Βιριλιό. Για το λόγο αυτό χάνει σήμερα ο κόσμος τον ορίζοντά του, και τον βρίσκει στο πλαίσιο της οθόνης. Ο χώρος καταργείται (αν δεν είναι διαφημιστικά εκμεταλλεύσιμος) και τα πάντα συμβαίνουν στο τώρα, με τη μέγιστη αληθοφάνεια που μπορεί να επιτευχθεί. Η οριστική «ρύπανση της οικολογίας του αισθητού» δεν υπάρχει μόνο στη φαντασία του συγγραφέα, βιώνεται καθολικά. Οι κινήσεις μας έχουν λάβει πλέον το χαρακτήρα ενός ατέρμονου ζάπινγκ... Κατά συνέπεια, εκείνο που οφείλουμε να πράξουμε, κατά τον Βιριλιό, δεν είναι άλλο από μια έλλογη «επαναμφισβήτηση του ηθοποιού, του θεατή και της θεατρικής σκηνής».

* Λουδίτες: Προ-μαρξιστικό κίνημα εργατών, οι οποίοι, θεωρώντας ότι οι μηχανές μείωναν τις θέσεις εργασίας στα εργοστάσια, τις έσπαγαν με τα σφυριά τους.

** Οσο για το όνομα του κυρίου Γκέιτς, για τους καταστροφολόγους και τους υπερβολικούς συνωμοσιολόγους, αποτελεί από μόνο του απόδειξη των επιβλαβών σχεδίων που καταστρώνει ενάντια στην ανθρωπότητα, καθώς μπιλ (bill) στην αγγλική σημαίνει λογαριασμός και γκέιτ (gate) πύλη, μια πρόχειρη ανάγνωση εκτός του ότι παραπέμπει σε πύλες (της κόλασης ή του παραδείσου όμως;) καθιστά αναγκαία την εύρεση εκείνων που θα πληρώσουν στο τέλος το λογαριασμό...