Ελευθεροτυπία - Η παγκοσμιοποίηση μας έκανε όλους Αμλετ

«Δεν υπάρχει λύση στο ερώτημα του Αμλετ. Να συνεχίσουμε ή να σταματήσουμε; Μερικοί, όπως η Σάρα Κέιν, παίρνουν την απόφαση να αυτοκτονήσουν. Αλλά με τον τρόπο που περνάμε τη ζωή μας είναι σαν να διαπράττουμε ομαδική αυτοκτονία», λέει ο Τόμας Οστερμάγιερ. Ο ίδιος, πάντως, εύχεται να είχε τρεις ζωές

Μέσα στο θέατρο και τις δοκιμές έμαθε από πιτσιρικάς να ζει και να μεγαλώνει. Την εμμονή του δεν την αντιλαμβάνεσαι μόνο στις παραστάσεις του: την έζησα στις τρεις απανωτές «σιωπές» του στα τηλεφωνικά ραντεβού μας, που διαρκώς κατρακυλούσαν για την επόμενη ημέρα. Τη μία άρπαξε τους ηθοποιούς του και μπήκαν νωρίτερα στην πρόβα. Την άλλη άργησε να κάνει διάλειμμα. Την τρίτη δεν πρόφταινε καν να κάνει μια διακοπή. Κι όταν καταφέραμε να μιλήσουμε, εκεί που είχαμε αρχίσει να αποκτούμε καλό συγχρονισμό, με αποχαιρέτησε απότομα. «Πρέπει να επιστρέψω αμέσως στην πρόβα», μου ανακοίνωσε.

Ετσι κι αλλιώς σε λίγες μέρες θα τον συναντήσουμε στην «Πειραιώς 260». Θα είναι, όπως και πρόπερσι στην ιψενική «Νόρα» και στο σεξπιρικό «Ονειρο» (δύο δικές του δουλειές που παρακολουθήσαμε στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών), μια πανταχού παρούσα ευκίνητη φιγούρα.

Πρέπει να προλάβω

Πώς είναι η ζωή σας κατά τη διάρκεια των προβών; Μοιάζει σαν να μη ζείτε έξω από τη «Σάουμπινε».

«Αυτή είναι η ζωή μου. Τι μπορεί να είναι, όμως, ομορφότερο απ' το να κάνω πρόβες όλη μέρα; Ως σκηνοθέτης, όσο μπορείς και στέκεσαι στα πόδια σου, πρέπει να εκμεταλλεύεσαι τον χρόνο σου. Γιατί θα έρθουν χρόνια που ούτε θα έχεις ευκαιρίες ούτε θα μπορείς. Οσο έχεις δυνάμεις πρέπει να εκμεταλλευτείς τον χρόνο, να μην αφήσεις λεπτό να πάει χαμένο. Υπάρχει όριο στην περίοδο που είσαι δημιουργικός».

Εσείς, που από 29 ετών είστε διευθυντής της «Σάουμπινε» και η αναγνώριση ήρθε αμέσως, έχετε άγχος με τον χρόνο;

«Ποιος δεν έχει άγχος; Το άγχος του χρόνου είναι το άγχος του θανάτου. Δεν υπάρχει άνθρωπος που να το έχει αποβάλει. Αισθάνομαι πανίσχυρα τα όρια της επίγειας ζωής. Και πρέπει να προλάβω. Θα ήθελα να είχα τρεις ζωές να τις βάλω και τις τρεις μέσα σε μία».

Δεν είστε ικανοποιημένος με τη μία ζωή σας;

«Εχω την ωραιότερη ζωή και δουλειά στον κόσμο. Μπορώ να μην είμαι ικανοποιημένος όταν δημιουργώ ολόκληρα σύμπαντα στη σκηνή και δίνω ζωή σε χαρακτήρες; Κάνω ένα συναρπαστικό επάγγελμα πολυτελείας».

Δεν μπορείτε να φανταστείτε τη ζωή έξω απ' το θέατρο;

«Κι όμως. Θα μπορούσα να γράφω, να μαγειρεύω και να διασκεδάζω. Αλλά το θέατρο έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα: ανεβάζει την αληθινή ζωή πάνω στη σκηνή. Στο θέατρο ταυτόχρονα υπάρχουν η τέχνη της υποκριτικής, οι καλές τέχνες, η μουσική και τα φώτα. Η σκηνή είναι ο χώρος όπου μπορείς να παντρέψεις όλες τις μορφές τέχνης».

Σαν φάντασμα με χώματα στο στόμα και στο πρόσωπο, ο Δανός πρίγκιπας στον «Αμλετ» του Οστερμάγιερ. Τον παίζει ο Λαρς Εϊντινγκερ

Θεός ο σκηνοθέτης

Στο θεατρικό γεγονός αισθάνεστε ο απόλυτος αφέντης;

«Είμαι αφέντης της... τελετής. Φανταστείτε όμως έναν Θεό να παρακολουθεί απλώς ό,τι συμβαίνει πάνω στη γη. Αυτός ο Θεός θα ήταν πολύ θλιμμένος. Αυτό, κάνοντας μια απλή μεταφορά, είναι επίσης αληθινό για τη ζωή του σκηνοθέτη. Δεν είμαι βέβαιος αν η απόλυτη εξουσία του σκηνοθέτη είναι πλεονέκτημα ή μεινέκτημα εντέλει. Δεν είναι απλό να είσαι υπεύθυνος για καθετί και να έχεις την ευθύνη για τον ηθοποιό που φέρει στη σκηνή και το κορμί και την ψυχή του. Πρέπει να τον προστατέψεις».

Δεν είστε αυστηρός με τους ηθοποιούς σας;

«Το θέατρο είναι επικοινωνία. Η επικοινωνία τις περισσότερες φορές είναι μία εξαιρετικά δύσκολη ιστορία. Δημιουργεί παρεξηγήσεις. Η διαδικασία επικοινωνίας του ηθοποιού με τον σκηνοθέτη συχνά μπορεί να είναι πολύ δημιουργική: οι ηθοποιοί προσπαθούν να επικοινωνήσουν μαζί μου δίνοντάς μου κάτι που εγώ θα τους ανταποδώσω δίνοντας φτερά στη φαντασία τους».

Πώς επιλέγετε τους ηθοποιούς σας; Τι πρέπει να έχουν;

«Αναζητώ πάντα ηθοποιούς με ταλέντο».

Είναι συγκεκριμένες, αντικειμενικές οι ποιότητες του ταλέντου;

«Υπάρχουν στοιχεία που θα μπορούσαν να θεωρηθούν με βεβαιότητα ταλέντο. Αναφέρομαι σε συγκεκριμένες γνώσεις των ανθρώπινων καταστάσεων».

Τι εννοείτε;

«Οι ηθοποιοί πρέπει να είναι εθισμένοι στην παρατήρηση της πραγματικότητας και της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Πρέπει με εμμονή να παρακολουθούν τους συνανθρώπους τους -εκτός από τον εαυτό τους- ώστε να είναι σε θέση να μιμηθούν κατόπιν τις ξένες συμπεριφορές».

«Στη "Λυσσαμένη γάτα" βλέπεις το ψέμα και την υποκρισία που ευδοκιμεί στις οικογένειες κατά 99%», υποστηρίζει ο Οστερμάγιερ. Στη φωτογραφία ο Μπρικ (Μαρκ Βάσκε) και η Μάγκι (Τζουλ Μπάουε) της παράστασής του

Αμαρτωλά μυστικά

Η «Λυσσασμένη Γάτα» του Τένεσι Ουίλιαμς είναι ένα έργο στο οποίο θα εφαρμόζεται, φαντάζομαι, κατά τον ιδανικότερο τρόπο η παρακολούθηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και αποκοτιάς. Το έργο μιλά και για τις δικές μας οικογενειακές ζωές, για τις σύγχρονες «άγιες» οικογένειες;

«Δεν ξέρω αν μπορείς να χαρακτηρίσεις "αγία" μία οικογένεια. Αλλά μπορείς να δεις στην οικογένεια της "Λυσσασμένης Γάτας" το ψέμα και την υποκρισία, που ευδοκιμούν μέσα σε ένα οικογενειακό περιβάλλον σε ποσοστό 99%, για να μην πω 100%. Ολες οι οικογένειες κρύβουν αμαρτωλά μυστικά, που όταν αντεπιτίθενται καταστρέφουν και τις οικογένειες και τις βιογραφίες τους».

Φέρνετε το προσωπικό σας βίωμα πάνω στη σκηνή;

«Πάντα. Αυτό ισχύει και για τα έργα που ανεβάζω. Προσπαθώ να ανακαλύπτω τις ομοιότητες ανάμεσα στη ζωή μου και σε όσα εκτυλλίσονται πάνω στη σκηνή. Προσπαθώ να βρω τις ομοιότητες των χαρακτήρων του έργου με μένα. Η έμπνευσή μου είναι η παρατήρηση όσων βίωσα ο ίδιος. Κουβαλώ στη σκηνή όσα έζησα και παρατήρησα, προσπαθώ να παραμείνω πιστός κατά τη μεταφορά».

Μεταφέρατε τη «Λυσσασμένη Γάτα» στο σήμερα;

«Φυσικά. Η ανθρώπινη συμπεριφορά αλλάζει μες στον χρόνο. Οι άνθρωποι σήμερα συμπεριφέρονται διαφορετικά απ' ό,τι τη δεκαετία του '50, που γράφτηκε το έργο. Οπότε αλλάζει και η σύγκρουση και ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε ένα πρόβλημα και το περιβάλλον, που σήμερα εμπεριέχει άλλες μουσικές, μαζί με βίντεο και τεχνολογίες».

Αν πάρουμε ως δεδομένο το ότι πάντα αναζητάτε τα κοινά σημεία ανάμεσα σε εσάς και τους θεατρικούς ήρωες, πού ταυτίζεστε με τον Αμλετ, τον οποίο έχετε χωρίς περιστροφές αποκαλέσει «ηλίθιο»;

«Ο Αμλετ είναι τόσο ηλίθιος όσο είμαι κι εγώ. Συγκρίνοντας τον Αμλετ με τη σύγχρονη ζωή, ειδικά της δικής μου γενιάς, διαπιστώνω την εξής ουσιώδη διαφορά: σήμερα όλοι μας γνωρίζουμε την αδικία που επικρατεί στον κόσμο. Ολοι μας γνωρίζουμε τα πρόβλήματα που έχει προκαλέσει η παγκοσμιοποίηση, την κρίση στον Τρίτο Κόσμο, το πώς εκμεταλλευόμαστε τις ζωές ανθρώπων μαζί με τις πηγές των χωρών τους, όπως γνωρίζουμε και πως η ιδεολογία του ελεύθερου καπιταλισμού ανοίγει τις αγορές για να διεισδύσουν ξένα συμφέροντα. Ολοι μιλάνε για την οικονομική ανάπτυξη της Κίνας και κανείς δεν λέει ότι το 60% της ανάπτυξης είναι κέρδη των ξένων επιχειρήσεων που έχουν επενδύσει στη χώρα. Δυστυχώς, η παγκοσμιοποίηση είναι πολύ μεγάλο ψέμα. Ολοι γνωρίζουμε τις αδικίες που διαπράττονται, αλλά κανείς δεν αντιδρά. Δεν υπάρχει μια πολιτική κίνηση και όλοι βρίσκουμε δικαιολογίες για την απραξία μας. Λέμε "πρέπει να λάβουμε υπόψη μας τις σύνθετες παραμέτρους για τις δικτατορίες στην Αφρική, τους φονταμενταλισμούς στις αραβικές χώρες και την αδικία στα Βαλκάνια"».

Ολα όσα αναφέρατε πώς ακριβώς συνδέονται με τον «Αμλετ» σας;

«Η πολυπλοκότητα της σύγχρονης συγκυρίας μάς κάνει να μην ενεργούμε. Αυτό είναι και το πρόβλημα στον πυρήνα του "Αμλετ", που στην πραγματικότητα είναι ένα πρόβλημα διαλεκτικής. Πάντα έχει μια δικαιολογία για να μη δράσει. Ο δισταγμός και η απραξία του είναι θετικές ποιότητες. Και το ένα και μοναδικό λεπτό που δεν διστάζει και ενεργεί, σκοτώνει λάθος άνθρωπο, τον Πολώνιο. Γεγονός είναι ότι η δράση, λόγω της πολυπλοκότητας των δεδομένων ενός προβλήματος, είναι η λανθασμένη απάντηση. Ομως και η απραξία είναι εξίσου επιβλαβής με τη δράση. Αποτέλεσμά της είναι η αδικία που βλέπουμε στον κόσμο. Αυτή η πολυπλοκότητα μας τρελαίνει τελικά. Γι' αυτό τρελαίνεται ο Αμλετ και γι' αυτό λέω ότι είναι ηλίθιος. Είναι η τραγωδία του σύγχρονου κόσμου».

Δεν υπάρχει καμία λύση, δηλαδή;

«Η λύση είναι το ερώτημα του Αμλετ "Το be or not to be?". Να συνεχίσουμε ή να σταματήσουμε; Μερικοί άνθρωποι αναλαμβάνουν την απόφαση να μη συνεχίσουν, όπως συνέβη με τη Σάρα Κέιν,που αυτοκτόνησε. Ισως και να είναι η επιλογή που αρμόζει σε όλο τον κόσμο. Γιατί σήμερα, με τον τρόπο που διάγουμε τη ζωή μας, διαπράττουμε ομαδική αυτοκτονία!».

Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που στις παραστάσεις σας είστε πεσιμιστής!

«Οι πεσιμιστικές παραστάσεις μου δεν στερούνται ελπίδας. Δείχνουν στο κόσμο την πραγματικότητα μέσα από έναν καθρέφτη».

Είναι ο τρόπος του θεάτρου να δίνει απαντήσεις;

«Καμία απάντηση δεν δίνω. Θέλω να δείχνω την αλήθεια της ζωής, ώστε οι θεατές να σοκάρονται και να αναρωτιούνται. "Είναι αλήθεια αυτό που είδα;". Κι αν ναι, "έχει σχέση με τη ζωή μου;". Κι έπειτα, "η ζωή μου είναι τόσο φρικτή, μήπως πρέπει να την αλλάξω;". Επιστρέφοντας σπίτι ύστερα από μια παράστασή μου ο θεατής θα ήθελα να ενεργοποιήσει αυτά τα ερωτήματα».

Το θέατρο έχει τη δύναμη να αλλάξει τον κόσμο;

«Στο θέατρο αντί για τις δύο διαστάσεις σε κάθε πρόβλημα υπάρχουν τρεις. Το θέατρο είναι ζωή, παρ' όλα αυτά έχει τη δυνατότητα της τρίτης εκδοχής. Στη σκηνή μπορείς να παρακολουθήσεις από διαφορετικές γωνίες ένα πρόβλημα. Αυτή είναι η δύναμη του θεάτρου, που γίνεται ολοένα και πιο σημαντικό. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης δεν μπορούμε να πούμε ψέματα στο θέατρο, ενώ η τηλεόραση, τα ΜΜΕ και το σινεμά ψεύδονται ασύστολα. Το θέατρο σήμερα αφορά τον κόσμο, κι εγώ θέλω οι δουλειές μου να απευθύνονται σε ένα μεγάλο κοινό. Για αυτό τον λόγο κάνω τον συμβιβασμό, κι ως διευθυντής της "Σάουμπινε" είμαι μέρος του συστήματος. Αλλά δεν παύω διαρκώς να προκαλώ τον εαυτό μου».

Προκαλείτε τον εαυτό σας, προκαλείτε όμως και το κοινό σας. Αναλάβατε το 1999 το τιμόνι της «Σάουμπινε» και την ανοίξατε σε συστηματικές πολιτικές και φιλοσοφικές ημερίδες. Το θέατρο συνδέεται περισσότερο με την πολιτική, την φιλοσοφία ή την ψυχολογία;

«Με όλα αυτά ταυτόχρονα. Αυτό το βλέπουμε με ιδανικό τρόπο στον "Αμλετ", που είναι συγχρόνως ένα πολιτικό, ένα φιλοσοφικό έργο αλλά και μια ψυχολογική οικογενειακή τραγωδία. Το θέατρο πρέπει να θέτει ερωτήματα ηθικής μαζί με ερωτήματα για την πολιτική και την προσωπική ζωή. Ο Σέξπιρ τα κατάφερε. Δεν είμαι σίγουρος για μένα».

Γιατί, αλήθεια, επιμένουν να σας λένε «τρομερό παιδί»;

«Εγώ δεν πιστεύω ότι είμαι τρομερό παιδί. Αλλωστε δεν είμαι πια παιδί! Αλλά και ποτέ, πιστέψτε με, δεν υπήρξα φοβερό». *