Ελευθεροτυπία - Σιωπηλή ήπειρος

Τον Ιούλιο του 1870, στον κήπο του σπιτιού του στο Γκέρνσι, ο Βικτόρ Ουγκό φύτεψε ένα δέντρο: τη δρυ των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης». Δύο χρόνια αργότερα (1872), με επιστολή του προς τα μέλη του Συνεδρίου της Ειρήνης του Λουγκάνο, έγραφε με πάθος: «Θα έχουμε αυτές τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, που θα αποτελέσουν το επιστέγασμα του παλαιού κόσμου, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είναι το επιστέγασμα του νέου». Ηταν η εποχή της ρομαντικής φαντασίας κι ο ποιητής είχε δίκαια κερδίσει μια περίοπτη θέση μέσα στη νεωτερική «ευρωπαϊκή» δημόσια σφαίρα. Για πρώτη φορά, η ενωμένη Ευρώπη έμοιαζε να είναι κάτι παραπάνω από μια ουτοπία· ήταν πλέον ένα ρεαλιστικό αίτημα. Ο 19ος αιώνας, η εποχή των εθνών-κρατών, της οικονομικής ανάπτυξης, των επαναστάσεων και της επιστήμης έβαζε ήδη τα θεμέλια για αυτή τη νέα ευρωπαϊκή ταυτότητα, που ωρίμαζε αργά αλλά σταθερά μέσα στις συνειδήσεις των πολιτών.

Χρειάστηκαν, ωστόσο, οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι του 20ού αιώνα, καθώς και το σχέδιο μιας ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς, για να πάρει μπροστά το μεταπολεμικό τρένο της Ευρώπης. Από τους φιλελεύθερους οικονομολόγους μέχρι τους «ευρωκομμουνιστές» διανοουμένους, κι από τους φεντεραλιστές λομπίστες μέχρι τους σοσιαλδημοκράτες κυβερνήτες, η γηραιά ήπειρος έμοιαζε να είναι η λύση για μια υπερεθνική ομοσπονδία που θα ένωνε τα συμφέροντα των αγορών και των κεφαλαιούχων· ή, ίσως, «των λαών και των εργαζομένων». Το δέντρο του Ουγκό είχε βρει καλό χώμα για να ριζώσει και να πετάξει, επιτέλους, κλαριά και φύλλα, ανεξάρτητα από το ποιος, εντέλει, θα χαιρόταν τον ίσκιο του. Οι ποιητές, ωστόσο, δεν στάθηκαν πάντα τυχεροί στις προβλέψεις τους. Τα πράγματα, στην Ευρώπη, εξελίχτηκαν κάπως διαφορετικά. Το νήμα της πολιτειακής της ένωσης κρέμεται σήμερα κυριολεκτικά από μια κλωστή.

Πέρσι γιορτάσαμε τα πενήντα χρόνια από τη Συνθήκη της Ρώμης που κατοχύρωνε την Ευρωπαϊκή Ενωση ως ενιαία οικονομική αγορά. Η επέτειος ήταν υποτονική. Μια συνθήκη για την πολιτική ομοσπονδοποίηση είχε μόλις «παγώσει» και οι ευρωπαϊκοί λαοί, κάπως απρόθυμα, υποδέχονταν τους συμπολίτες τους, που έμπαιναν στη διευρυμένη ζώνη διεκδικώντας κοινοτικά κεφάλαια και προγράμματα υποστήριξης. Φέτος, η νέα ευρωσυνθήκη της Λισαβόνας σκοντάφτει στην ιρλανδική άρνηση, στις ρητές ή υπόρρητες πιέσεις για ακυρωτικά δημοψηφίσματα, στις παλινωδίες της σοσιαλδημοκρατίας, στο ισχυρό «όχι» της Αριστεράς. Το ρεύμα του ευρωσκεπτικισμού έχει αρχίσει να πυκνώνει, διαπερνώντας κόμματα, τάξεις, πολιτισμικές και εθνικές ταυτότητες. Ακόμη και αυτοί που συνεχίζουν την υπεράσπιση του ευρωπαϊκού οράματος δεν αρνούνται πως η τελευταία συνθήκη είναι ένα κείμενο χωρίς έμπνευση: μια τεχνοκρατική διεκπεραίωση, δυσνόητη ακόμα και στους ειδικούς. Σύμφωνοι· μόνο που ετούτο το άχαρο κείμενο είναι ίσως η τελευταία ευκαιρία για να ποτιστεί, έστω και με λιγοστό νερό, το δέντρο του Ουγκό.

Φαίνεται πως σήμερα ο καλύτερος σύμμαχος του ευρωσκεπτικισμού είναι ο νέος εθνολαϊκισμός της παγκοσμιοποίησης. Στις ιρλανδικές παμπ, οι παρέες των νικητών κερνάνε μπίρες για την «κατάργηση» της συνθήκης, και στην Ελλάδα, ο πρωθυπουργός που έβαλε τη χώρα στην ΟΝΕ αποπέμπεται από την κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματος του επειδή έκανε κριτική σε έναν αρχηγό που επικύρωσε τη συνθήκη ζητώντας παράλληλα δημοψήφισμα.

Το στοίχημα, λένε οι ειδικοί αναλυτές, θα κριθεί πλέον από τον «γαλλογερμανικό άξονα». Ανάμεσα, όμως, στο παλιό όραμα για τις «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης» και στις σύγχρονες «ζώνες πολλαπλές ταχυτήτων», η Ευρώπη καλείται να αποφασίσει το μέλλον της, χωρίς μια συνεκτική διαδικασία εμβάθυνσης, χωρίς μια νέα ευρωπαϊκή ιδέα. Προς το παρόν, οι Ευρωπαίοι πολίτες - του «ναι» ή του «όχι» είναι αδιάφορο- προσπερνούν το πρόβλημα διά της αμήχανης εσωστρέφειας, διά της καταγγελίας, ή το χειρότερο, διά της σιωπής. Η φωνή του Ουγκό μοιάζει τελείως ξένη σ' αυτή τη νέα «σιωπηλή ήπειρο», που διευρύνεται ή συρρικνώνεται πλέον ερήμην των λαών, των εργαζομένων και των διανοουμένων της.

*Διδάσκει Νεοελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων