Ελευθεροτυπία - «Το θέατρο έχασε τη φαντασία του και έγινε ντοκιμαντέρ»

«Αυτή τη στιγμή, η κυρίαρχη γλώσσα στο θέατρο είναι εκείνη των νέων μέσων», υποστηρίζει η Μπόνι Μαράνκα

Η Μπόνι Μαράνκα δεν είναι ελιτίστρια. Η διακεκριμένη Αμερικανίδα θεωρητικός και κριτικός του σύγχρονου θεάτρου και των περφόρμανς έχει ασχοληθεί με το έργο πολλών Αμερικανών πρωτοπόρων του θεάτρου και των εικαστικών. Εχει γράψει σημαντικά βιβλία («Theatrewritings», «Ecologies of theatre», «Performance Histories»), είναι καθηγήτρια θεάτρου στο Πανεπιστήμιο New School της Νέας Υόρκης, ενώ παλαιότερα δίδασκε στο Πρίνστον και στο Κολούμπια. Εκδίδει το γνωστό περιοδικό τέχνης «PAJ-A Journal of Performance and Art», αλλά έχει και τον ομώνυμο εκδοτικό οίκο, από τον οποίο έχουν κυκλοφορήσει αναρίθμητα βιβλία για το θέατρο και τις περφόρμανς σε 20 γλώσσες.

Αυτές τις ημέρες βρίσκεται στην Αθήνα, προσκεκλημένη του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και του Ιδρύματος Fullbright (Senior Specialists Program). Αύριο (5 μ.μ.) και το Σάββατο (3 μ.μ.), θα μιλήσει στην Art Athina για το «λεξικό» τού Wooster Group, αλλά και για τη σημειολογία στο έργο του Ρόμπερτ Γουίλσον, αντίστοιχα (διαλέξεις που συνδιοργανώνονται με το Common View του Εθνικού Θεάτρου).

Την ερχόμενη Πέμπτη (29/5), θα μιλήσει στους φοιτητές του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου στο Ναύπλιο (εκδήλωση που συνδιοργανώνει το Κέντρο Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ), με θέμα «Performance: Α personal history». Τις διαλέξεις επιμελείται η επίκουρος καθηγήτρια του πανεπιστημίου, Μαρίνα Κοτζαμάνη.

Ζούμε την κυριαρχία της περφόρμανς

Από το 1976 που ξεκίνησε το πρώτο τεύχος του «PAJ», η Μπόνι Μαράνκα δεν έχει δει μόνο την τέχνη, αλλά και τον κόσμο να αλλάζει. «Το ντιμπέιτ για τη μίξη του θεάτρου με τα εικαστικά δεν είναι σήμερα τόσο συναρπαστικό, καθώς η πρακτική αλλά και η κριτική ξεπέρασαν τους παραδοσιακούς ορισμούς και τα όρια της έκφρασης και της έρευνας. Η περφόρμανς από μόνη της πια κυριαρχεί στην κατανόηση της σύγχρονης κουλτούρας».

- Τι κέρδισε το θέατρο από τον «διάλογό» του με τις εικαστικές τέχνες;

«Πάρα πολλά. Ξέφυγε από την παραδοσιακή πρακτική του. Πιστεύω ότι ο κόσμος δεν θέλει πια να ακούσει μεγάλα κείμενα. Για παράδειγμα, ο Πιραντέλο δεν "ανεβαίνει" συχνά στην Αμερική. Δεν θα πω αν είναι καλό σημάδι το γεγονός ότι το κοινό δεν κάθεται πια να παρακολουθήσει έργα, εκτός αν παίζονται στην τηλεόραση. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες, από τη στιγμή που οι παραδοσιακές φόρμες υποχώρησαν, τόσο οι άνθρωποι του θεάτρου όσο και το κοινό άρχισαν να γνωρίζουν τι γίνεται σε άλλες χώρες. Επειδή η νέα θεατρική πρακτική ασχολείται με την εικονοποιία, έπαψε να είναι εθνική και έγινε διεθνής. Γιατί οι εικόνες είναι ίδιες παντού, ακόμη και στην Ασία. Δεν ξέρουμε πού θα οδηγήσει -εξελίσσεται σε διαφορετικές κατευθύνσεις: υπάρχουν πειραματισμοί με νέα στιλ ερμηνείας, γραφής. Αυτή τη στιγμή, η κυρίαρχη γλώσσα στο θέατρο φαίνεται να είναι εκείνη των νέων μέσων. Και η πιο πρόσφατη τάση, στην Αμερική τουλάχιστον, είναι η μίξη της κίνησης με την ερμηνεία. Παρακολουθώντας όμως και το ευρωπαϊκό θέατρο τα τελευταία χρόνια (Αριάν Μνούσκιν, Πίτερ Χάντκε, τους Λετονούς), η τάση είναι να κάνουν θέατρο την καθημερινή μας ζωή. Αυτό που θεωρούσαμε πολιτικό θέατρο στο παρελθόν, μετακινείται σήμερα σε θέματα από την καθημερινή μας ζωή, με έναν μετα-πολιτικό τρόπο. Κι η άλλη τάση είναι το ντοκουμέντο, οι ιστορίες της πραγματικότητας, όπως το Ιράκ».

Ο «Αμλετ» του Wooster Group, που θα δούμε στο Φεστιβάλ Αθηνών (12, 13, 14 Ιουνίου), θα μας σοκάρει, υπόσχεται η Μπόνι Μαράνκα

- Στην Ελλάδα, μόλις τα τελευταία δύο χρόνια είδαμε θεάματα τύπου Wooster Group, και πρέπει να ομολογήσω ότι διχαστήκαμε...

«Το Wooster είναι ένα από τα πιο επιδραστικά σχήματα στον κόσμο εδώ και 25 χρόνια. Εχουμε δύο κουλτούρες στο θέατρο: η μία θέλει να βλέπει έργα σκηνής, κλασικό ρεπερτόριο, και ενδιαφέρεται περισσότερο να ανακαλύψει μια εξαιρετική ερμηνεία. Οπότε, όταν θα δουν το καλοκαίρι στην Αθήνα τον τρόπο με τον οποίο το Wooster Group ανεβάζει τον "Αμλετ", θα σοκαριστούν. Ομως, ταυτόχρονα θα προβληματιστούν. Θα αναρωτηθούν ποια είναι η έννοια της παρουσίας στο θέατρο. Τι σημαίνει, άραγε, "ζωντανή" παρουσία, όταν έχεις κάποιον βιντεοσκοπημένο στην παράσταση, κι αυτό είναι μέρος της περφόρμανς, ως ντοκουμέντο; Είναι ένα μεγάλο ζήτημα στην Αμερική σήμερα. Η ανθρώπινη ζωντανή παρουσία είναι η βάση του θεάτρου. Ομως, σήμερα, στο θέατρο οι ηθοποιοί δεν ερμηνεύουν με την κλασική έννοια, δεν γίνονται Αμλετ, αλλά οι συμβολισμοί του. Το κοινό θα πρέπει να παραμείνει ανοικτό. Μια από τις πιο ισχυρές σκηνοθετικές απόψεις της εποχής μας είναι η νέα προσέγγιση των κλασικών. Το βλέπετε στη Σάουμπινε, στην Αμερική με τον Τσαρλς Μι και αλλού. Οι άνθρωποι, βλέπετε, σε τούτη την εποχή της βίας, του δράματος και της κρίσης, έχουν την ανάγκη να επιστρέψουν σ' αυτά τα τόσο δυνατά κείμενα».

- Ποιο είναι το σημείο αιχμής σήμερα στην αμερικανική τέχνη;

«Στα εικαστικά, η αναβίωση παλαιότερων έργων. Γιατί η Μαρίνα Αμπράμοβιτς, για παράδειγμα, επαναλαμβάνει τις περφόρμανς τού Μπόις ή του Μπρους Νάουμαν στο Γκουγκενχάιμ; Είναι πολύ ασυνήθιστο. Οι περφόρμερ ποτέ δεν επανελάμβαναν έργα άλλων. Ισως τώρα το κάνουν επειδή η αβάν-γκαρντ γερνάει και γίνεται νόμιμη...

Στο θέατρο, η συζήτηση επικεντρώνεται γύρω από την τάση του να χρησιμοποιεί τόσο πολύ τα νέα μέσα. Μήπως το έχει παρακάνει; Μήπως τα έργα είναι πολύ σύνθετα χωρίς νόημα; Πότε η μίξη αυτή κριτικάρει την εικονοποιία και πότε αντανακλά τη μαζική κουλτούρα των ΜΜΕ και της διαφήμισης; Τι θα μείνει από το θέατρο στο μέλλον; Πώς θα διασφαλίσει τον χαρακτήρα της η περφόρμανς; Σε μια κοινωνία όπου όλοι θέλουν να γίνουν περφόρμερ, πώς θα είναι ο καλλιτέχνης του μέλλοντος; Μήπως θα γίνουμε όλοι καλλιτέχνες; Ή διασημότητες; Δεν ξέρω. Εκείνο που με απασχολεί, είναι ότι το θέατρο σήμερα μοιρολογεί υπερβολικά το δράμα και την κρίση του κόσμου μας. Θεωρώ ότι η τέχνη θα πρέπει να κάνει κάτι περισσότερο από το να απεικονίζει τις κοινωνικές κρίσεις. Μας λείπουν τα μεγάλα έργα της ανθρώπινης φαντασίας. Το θέατρο γίνεται ντοκιμαντέρ. Γίνεται κοινωνιολογικό. Μας φτάνουν τα ΜΜΕ, δεν χρειάζεται να το βλέπουμε και στη σκηνή». *