Ελευθεροτυπία - Μετάληψη στα μυστήρια της λαϊκής μουσικής

Δύο διαφορετικές καλλιτεχνικές οντότητες συναντώνται στο δίσκο αυτό. Από τη μια, ο Σταύρος Ξαρχάκος, για τον οποίο δεν χρειάζονται συστάσεις. Από την άλλη, «η κυρία Καίτη», σε άλλους (παλαιότερους) πολύ γνωστή και σε άλλους (νεότερους) λιγότερο γνωστή προσωπικότητα του παλαιού λαϊκού τραγουδιού, η Καίτη Ντάλη, που σε σύγκριση με άλλες εκπροσώπους του δεν έτυχε ούτε μεγάλης προβολής ούτε, συνεπώς, πλατιάς αναγνώρισης, πράγμα που, όπως σημειώνει ο Σταύρος Ξαρχάκος στο σημείωμά του, μπορεί να έγινε «ίσως ηθελημένα, ίσως συμπτωματικά».

Για την Καίτη Ντάλη λίγα πράγματα είναι γνωστά. Σε νεαρή ηλικία, λίγο πριν από το 1960, ξενητεύτηκε, πρώτα στον Καναδά και κατόπιν στις ΗΠΑ, όπου οι συγκυρίες την έφεραν στο χώρο του τραγουδιού κι άρχισε από 'κεί τη στραδιοδρομία της ως τραγουδίστρια. Περί το 1970 επέστρεψε στην Ελλάδα και συνεργάστηκε με γνωστούς λαϊκούς συνθέτες όπως ο Τσιτσάνης, ο Παπαϊωάννου, ο Γαβαλάς κι ο Ζαμπέτας.

Οι ιδιαίτερες, ωστόσο, συνθήκες που επικρατούσαν τότε, η ιδιότυπη φωνή της, ο ανταγωνισμός κ.λπ. την ανάγκασαν (περισσότερο ηθελημένα, υποθέτω, και λιγότερο συμπτωματικά) να μείνει πιο μακριά, στις παρυφές, στην περιφέρεια, στα ολιγότερο θορυβώδη, ακριβά και φωτισμένα κέντρα διασκέδασης, στα γενικώς θεωρούμενα λαϊκότερα των λαϊκών, εκεί όπου εκτός από τη χλιδή μπορεί συχνά να λείπει και κάποια καλώς ή κακώς νοούμενη «υψηλή ποιότης», δεν λείπει όμως κατά κανόνα η αυθεντικότητα, η αλήθεια (ευχάριστη ή δυσάρεστη, και για ποιους αδιάφορο) στην έκφραση καθώς και το μεράκι. Πιο πολύ μάλιστα, για την ακρίβεια, σ' αυτούς κυρίως τους χώρους επιχωριάζουν παρόμοια πράγματα.

Σ' αυτούς λοιπόν τους μικρούς χώρους η Καίτη Ντάλη κέρδισε ένα κοινό μυημένων στα μυστήρια, όχι τόσο της λαϊκής μουσικής όσο ενός ιδιαίτερου τρόπου έκφρασης προσωπικών υποθέσεων και συναισθημάτων. Ο Σταύρος Ξαρχάκος «μετέλαβε» κάτι από την ουσία των μυστηρίων αυτών όπως φαίνεται καθαρά, πρώτα πρώτα, στο σημείωμά του: «...θαμώνες που έδειχναν να ξέρουν γιατί βρίσκονταν εκεί» και «...ήταν μια φωνή αρχέγονη, που δεν είχε υποστεί καμιά φθορά, χωρίς ίχνος από τη σημερινή χυδαιότητα, τη μετριότητα, το ευτελές του "σουξέ", που δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα νοσηρό στοιχείο της σημερινής καταναλωτικής κοινωνίας. Μια φωνή χωρίς ψευτοστολίδια, μια γνήσια φωνή που είχε περάσει πολλά, αλλά που δεν μαρτυρούσε κούραση ψυχής ούτε εμπάθεια, μια φωνή ατόφια, υπερβατική, που είχε μείνει πιστή στον πυρήνα της, σαν ένα τραγούδι φυτεμένο στο περιβόλι της ψυχής και της χλωρής πάντα κοιλάδας της μνήμης...».

Ως ανήσυχος και ερευνητικός δημιουργός ο Ξαρχάκος αξιοποίησε τις εντυπώσεις και την εμπειρία από την επαφή του αυτή, σε μια μουσική που, όπως τουλάχιστον αντιλαμβάνομαι, εμπεριέχει και κάποια οδύνη, ιδιότυπη κι αυτή, που αντί να μικραίνει, μεγαλώνει αυτό που θα λέγαμε «δυναμικότητα της ψυχής» που εκφράζεται με ελευθερία και πάθος. Δέκα τραγούδια και πέντε ορχηστρικά διασκευασμένα (ουσιαστικά όμως ξαναγραμμένα) με τον τρόπο και το πνεύμα του συνθέτη που εδώ θα έλεγα πως βρέθηκε σε μια από τις πιο καλές στιγμές του. Διάφοροι συνθέτες, μελωδίες και εποχές, ενοποιούνται από την ενορχηστρική δεινότητα του Ξαρχάκου σ' έναν κορμό που τον χαρακτηρίζει ο στοχασμός και κάποτε ένας έντονος λυρισμός, χωρίς να λείπει πάντως και το γνωστό νεύρο του συνθέτη, που αφήνει να διαφαίνεται κι ένας, θα έλεγα, συγκρατημένος θυμός που δίνει στα πράγματα ένταση, γεύση και κατεύθυνση.

ΗΚαίτη Ντάλη εδώ είναι αφορμή. Το έργο είναι κάτι άλλο που σαφώς κατά τη γνώμη μου την υπερβαίνει και μάλιστα ηθελημένα και όχι συμπτωματικά (και για να μην παρεξηγηθεί αυτό το «ηθελημένα» σπεύδω να διευκρινίσω ότι αναφέρεται στην καλλιτεχνική θέληση, δηλαδή στην πρωτογενή και μυστηριώδη ενέργεια, ή και έννοια, που αποκαλούμε έμπνευση). Γι' αυτό και ο τίτλος του δίσκου ανταποκρίνεται ακριβώς σ' αυτό που, κατά τη γνώμη μου, εμπεριέχει: Δύο ξεχωριστά καλλιτεχνικά αντικείμενα που παρατίθενται ως έχουν, ενώ το πώς ή αν συσχετίζονται ή συνδιαλέγονται, αφήνεται στην κρίση του ακροατή. Ετσι, υποθέτω, ότι ο δίσκος θα βρει ευήκοα ώτα σε δύο ομάδες ακροατών: Εκείνους που βρίσκονται πιο κοντά στους προαναφερθέντες «...θαμώνες που έδειχναν να ξέρουν γιατί βρίσκονταν εκεί» και τους άλλους, που θα τους λέγαμε θιασώτες μιας τέχνης που ανάγει, με συγκίνηση, το πρωτογενές υλικό της ζωντανής παράδοσης σε άλλες σφαίρες.