Ελευθεροτυπία - «Μαθαίνουμε μόνο την αλήθεια των δορυφόρων»

Στις Κάνες για τρίτη φορά, η ιρανή σκηνοθέτρια Σαμίρα Μαχμαλμπάφ έδωσε το δικό της παρών με την ταινία «Στις πέντε το απόγευμα» (αναφορά σ' ένα ποίημα του Λόρκα), που είδαμε στο διαγωνιστικό τμήμα του φετινού 56ου φεστιβάλ και δίνει μια συγκινητική, σπαραχτική εικόνα των ανθρώπων στο μετά την πτώση των Ταλιμπάν Αφγανιστάν.

Από 8 χρόνων η Σαμίρα παίζει στην ταινία «Ο ποδηλάτης», του πατέρα της, διάσημου σκηνοθέτη Μόσεν Μαχμαλμπάφ. Σπουδάζει κινηματογράφο σε ιδιωτική σχολή, όπου γυρίζει και δύο μικρού μήκους ταινίες, ώσπου, σε ηλικία 18 χρόνων, εργάζεται βοηθός σκηνοθέτης στην ταινία του πατέρα της «Η σιωπή».

Το 1998 γυρίζει την πρώτη της μεγάλου μήκους ταινία «Το μήλο» που προβάλλεται στις Κάνες. Ακολουθεί το 2000 «Ο μαυροπίνακας», που της χαρίζει το ειδικό βραβείο της επιτροπής στο διαγωνιστικό τμήμα των Κανών. Ενώ πέρσι, στη Βενετία, παρουσίασε ένα από τα επεισόδια της ταινίας «11 Σεπτεμβρίου 2001». Συναντήσαμε την 23χρονη Σαμίρα στην Κρουαζέτ και συζητήσαμε μαζί της την ταινία και το Αφγανιστάν όπως το είδε.

- Γιατί επέλεξες το Αφγανιστάν αυτή τη φορά;

«Καταρχάς πρέπει να σου πω πώς γνώρισα κι ενδιαφέρθηκα για το Αφγανιστάν. Οταν ήμουν 8 χρόνων είχα πάει με τον πατέρα μου που γύριζε μια ταινία εκεί και έμαθα για τους αφγανούς μετανάστες. Στη συνέχεια πήγαμε στα σύνορα Πακιστάν-Ιράν. Εχουμε τόσους μετανάστες στο Ιράν και μιλάμε την ίδια γλώσσα, έχουμε την ίδια κουλτούρα. Οταν αργότερα ο πατέρας μου γύρισε το "Κανταχάρ" πήγα και πάλι μαζί του κι άρχισα να βγάζω φωτογραφίες των γυναικών και των παιδιών του Αφγανιστάν και των μεταναστών. Ετσι άρχισα να μαθαίνω για τη ζωή, τη φτώχεια τους, την έλλειψη στέγης, τη βαριά σκιά των αντρών πάνω στη ζωή των γυναικών. Θυμάμαι όταν το "Κανταχάρ" προβλήθηκε στις Κάνες, ρωτούσαν τον πατέρα μου γιατί διάλεξε μια τόσο άγνωστη χώρα για να γυρίσει την ταινία του. Υστερα ήρθε η 11η Σεπτεμβρίου και όλα τα μίντια άρχισαν να μιλούν για το Αφγανιστάν, αλλά όλες οι ειδήσεις ήταν κλισέ, παρουσίαζαν μόνο το 1% του τι συνέβαινε. Πρέπει να πω ότι στις ειδήσεις όπως τις παρουσιάζει η δορυφορική τηλεόραση δεν μπορείς ν' ακούσεις την αληθινή φωνή των εθνών. Ακούς εκείνη των καθεστώτων. Μόνο στον αληθινό κινηματογράφο μπορείς ν' ακούσεις τη φωνή των εθνών, αλλιώτικα έχεις μόνο την κλισέ εικόνα της Αμερικής, εκείνη του Ράμπο, που σώζει τους καημένους τους πολίτες του Αφγανιστάν».

- Πώς είναι σήμερα το Αφγανιστάν;

«Πήγα εκεί με πολλές ερωτήσεις, στις οποίες δεν υπήρχαν πάντα απαντήσεις. Εμαθα τα πάντα σχετικά με την πραγματικότητα, από τους μετανάστες που επέστρεφαν από το Πακιστάν και το Ιράν με ελπίδες να ζήσουν στην πατρίδα τους. Ηθελα να κάνω την ταινία μου μια αληθινή ταινία για τη δική τους την αλήθεια, των απλών ανθρώπων. Οι λεπτομέρειες που παρουσιάζω είναι από την αληθινή ζωή τους. Πήγα σ' ένα σχολείο και ρώτησα τα κορίτσια τι θέλουν να γίνουν όταν τελειώσουν. Και είπα ας τις ρωτήσω πώς τους φαίνεται η ιδέα να γίνουν πρόεδροι της χώρας. Στην αρχή καμιά δεν ήθελε να γίνει πρόεδρος, γι' αυτές ήταν κάτι το πρωτάκουστο, τις έκανε να γελάσουν, αλλά σιγά-σιγά, μέσα σε μια ώρα, οι περισσότερες ήθελαν να γίνουν πρόεδροι και άρχισαν να σκέφτονται το πόσο ισχυρές θα μπορούσαν να είναι, πόσες ελπίδες είχαν... Ηθελα να κλάψω βλέποντας αυτές τις γυναίκες, ύστερα από πιέσεις και φυλακίσεις να έχουν τόσο μεγάλες ελπίδες. Γι' αυτό χρησιμοποίησα και στην ταινία την επιθυμία τους αυτή για να δείξω την επιθυμία της αφγανής γυναίκας».

- Η ματιά σου στην ιστορία είναι απαισιόδοξη...

«Δεν ήθελα να φτιάξω μια ταινία με "χάπι-έντ". Θα ήταν ψέμα. Για μένα το φινάλε της ταινίας είναι η αλήθεια του Αφγανιστάν. Αυτή είναι μια κουλτούρα από την οποία δυο γενιές υποφέρουν από πλευράς πολιτικής, πολιτιστικής, ιστορικής, γεωγραφικής, από παντού. Δεν μπορείς να τ' αλλάξεις όλα μέσα σε μια νύχτα, δεν μπορείς να επιβάλεις με το ζόρι τη δημοκρατία. Ταλιμπάν δεν είναι μόνο μια ομάδα που κυβερνούσαν μια χώρα όπως το Αφγανιστάν, για μένα κάθε φανατική κυβέρνηση είναι Ταλιμπάν. Ταλιμπάν είναι κι ο Μπους με αυτό που κάνει, έστω κι αν ζει σε μια δημοκρατική χώρα. Ταλιμπάν είναι κάθε φανατικός».

- Ολοι που στην ταινία εκπροσωπούν την παλιά γενιά είναι Ταλιμπάν;

«Οχι. Στο τέλος της ταινίας βλέπεις αυτό το γέρο, που δεν ξέρει ότι το καθεστώς των Ταλιμπάν έχει πέσει και έχουν έρθει οι Αμερικανοί. Δεν υπάρχει κανείς για να τον ρωτήσει πού να πάει κι έτσι κάθεται εκεί στην άκρη του δρόμου και περιμένει».

- Αυτή η διαφορά ανάμεσα στις δυο γενιές και η καταπιεστική θέση της γυναίκας είναι κάτι που υπάρχει και στο Ιράν...

«Ναι, έχεις δίκιο. Η ιστορία του Αφγανιστάν μπορεί να είναι και η ιστορία του Ιράν και οποιασδήποτε χώρας της Μέσης Ανατολής με παρόμοια κουλτούρα».

- Πού βρήκες αυτές τις γυναίκες στην ταινία; Είναι ερασιτέχνιδες;

«Ναι, όλες τις βρήκα στο δρόμο. Μου ήταν δύσκολο να τις πείσω να παίξουν στην ταινία. Πήγαινε, μου έλεγαν, και φέρε γυναίκες από το Ιράν. Οι ίδιες ήθελαν, αλλά φοβόντουσαν μήπως επιστρέψουν οι Ταλιμπάν».

- Πώς βλέπεις τον ρόλο των μίντια σήμερα στο Ιράν;

«Δεν είμαι καθόλου ικανοποιημένη. Τι μπορώ να πω; Οπως και στην Αμερική, τα μίντια είναι στα χέρια μιας κυβέρνησης όχι σ' εκείνα του λαού. Για παράδειγμα, πάρε το BBC. Δεν μπορείς να μάθεις την αλήθεια για τους Αγγλους. Χρειάζεται να δεις τις ταινίες ενός Κεν Λόουτς για να καταλάβεις. Ή πάρε την Ινδία. Τι μαθαίνεις από αυτές τις ταινίες με μουσική και τραγούδια; Χρειάζεται να στραφείς στις ταινίες του Σατιαζίτ Ρέι για να καταλάβεις. Κάποιος από το Ιράν με ρώτησε: Είναι αλήθεια αυτή η πραγματικότητα στο Ιράν ή μήπως είναι κάτι από τη φαντασία σου; Του είπα, ναι είναι η πραγματικότητα, πήγα εκεί. Δεν είναι δικό μου το πρόβλημα, είναι των δορυφόρων που σου μεταδίδουν ψέματα. Αποφασίζουν για το τι σκεφτόμαστε, μας δίνουν πληροφορίες και μ' αυτές πρέπει να σχηματίσουμε τις απόψεις μας. Θα καταντήσουμε σαν τον Μπους. Μερικοί πιστεύουν ότι χρειάζεται ένας Ράμπο για να σώσει από τον Σαντάμ μια χώρα όπως το Ιράκ. Αλλά γιατί οι Αμερικανοί δεν ενδιαφέρθηκαν για το Αφγανιστάν πριν από την 11η Σεπτεμβρίου;»

- Πώς είναι σήμερα η λογοκρισία;

«Την έχουμε ακόμη στο Ιράν, αλλά είναι λίγο πιο ανεκτή. Η ταινία μου εδώ προβλήθηκε σε διάφορες αίθουσες, αλλά στην Τεχεράνη δεν μπορώ να βρω ούτε μια για να την προβάλω».

- Μήπως μετά τις Κάνες και την επιτυχία της ταινίας εδώ θα μπορέσεις;

«Οχι, είναι διαφορετικά στο Ιράν. Παρ' όλα αυτά εξακολουθούμε να φτιάχνουμε καλές ταινίες».