Ελευθεροτυπία - Μπιενάλε απ' τον τόπο σου

Η Θεσσαλονίκη σημαιοστολίστηκε για να υποδεχτεί την 1η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης με τίτλο «Ετεροτοπίες», στην οποία συμμετέχουν 160 καλλιτέχνες από 37 χώρες. Γερανοί είναι έτοιμοι να σηκώσουν στο λιμάνι ένα τεράστιο πριόνι ύψους 10 μέτρων, έργο του Ρώσου Αντρέι Φιλίποφ, το σήμα κατατεθέν της Μπιενάλε: σύμβολο του σχίσματος που ελλοχεύει ανάμεσα σε λαούς και θρησκείες.

Την περασμένη Δευτέρα εγκαινιάστηκαν στις αποθήκες του λιμανιού και στο Τελλόγλειο Ιδρυμα οι κεντρικές εκθέσεις, τις οποίες επιμελούνται η διευθύντρια του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Μαρία Τσαντσάνογλου και οι επιμελητές Κατρίν Νταβίντ και Ερικ Λούντστρομ. Οχι ότι δεν έλειψαν οι δυσκολίες, με πρώτο απ' όλα το γεγονός ότι η Μπιενάλε έπρεπε να στηθεί μέσα σε 10 μήνες. Υπήρξαν κι άλλα απρόβλεπτα: η βροχή που έπαιζε κρυφτούλι δυσκόλεψε όσους έκαναν έργα σε εξωτερικούς χώρους. Η Φινλανδή Ουλρίκα Φιρμ σκέπαζε και ξεσκέπαζε με νάιλον την «ανασκαφή» της στον κήπο του Αρχαιολογικού Μουσείου για να προστατεύσει τα αποτσίγαρα, τα κουτιά και τα άλλα σύγχρονα «ευρήματα». Μερικοί καλλιτέχνες περίμεναν να τελειώσουν οι τεχνίτες τα βαψίματα για να τοποθετήσουν τις βιντεοεγκαταστάσεις τους στους φρεσκοβαμμένους τοίχους. «Μπορείτε να μου βρείτε μια... σοπράνο;» ρωτούσε εναγωνίως ο Μπαρτόλομιου Τογκού από το Καμερούν, ο οποίος αποφάσισε να προσθέσει και «φωνή» στην εγκατάστασή του έξω από το Τελλόγλειο: μια σύνθεση από ξύλα που θέτουν τα εύθραυστα όρια της ελευθερίας. Κι αυτή η έννοια δεν είναι πάντα δεδομένη: ορισμένοι καλλιτέχνες που ζουν σε μη δημοκρατικά καθεστώτα δεν μπόρεσαν να έρθουν καθώς τους απαγορεύτηκε η έξοδος από τη χώρα τους.

Από την 1η Μπιενάλε Θεσσαλονίκης μπορεί να λείπουν οι σταρ της διεθνούς σύγχρονης εικαστικής σκηνής, δεν λείπουν όμως οι ενδιαφέρουσες περιπτώσεις δημιουργών και τα δυνατά έργα με κοινωνικές και πολιτικές αιχμές. Αλλωστε σκοπός της διοργάνωσης ήταν να δώσει βήμα σε καλλιτέχνες από την Ασία, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική, τις πρώην ανατολικές χώρες οι οποίοι δεν έχουν πρόσβαση στη διεθνή αγορά τέχνης.

«Δεν θέλαμε να καλέσουμε 50 γνωστούς καλλιτέχνες, που εκθέτουν διαρκώς στο εξωτερικό, να κάνουμε δηλαδή ανακύκλωση των ίδιων προσώπων», τονίζει η Μαρία Τσαντσάνογλου. «Επιλέξαμε καλλιτέχνες που δεν έχουν πρόσβαση στις μεγάλες διοργανώσεις και περιμένουμε να δούμε πώς λειτουργεί η σχέση τους με καλλιτέχνες που έχουν ήδη κινητικότητα».

Ο τίτλος «Ετεροτοπίες» της Μπιενάλε παραπέμπει στο κείμενο του Φουκό, ο οποίος επισημαίνει πως το μουσείο είναι μια ετεροτοπία. «Τελικά, όμως, το ίδιο το έργο τέχνης είναι μια ετεροτοπία», συνεχίζει η ίδια. «Είναι η δημιουργία ενός τόπου μέσα στον πραγματικό, ενός τόπου που δανείζεται στοιχεία του πραγματικού, καταστάσεις, πράξεις, αρχεία και σχέδια για να προσφέρει τελικά ένα παράξενο είδωλο του πραγματικού τόπου, μια "ετεροτοπία".

Στην Μπιενάλε, η σχέση των καλλιτεχνών με τον τόπο εκπορεύεται από την αρχιτεκτονική («Πρώτη γη, δεύτερη ζωή», του Α. Αγγελιδάκη), την καλλιτεχνική δημιουργία («Ψυχής ιατρείον», του Γ. Γκολφίνου). Είναι τόπος ιστορικής μνήμης (οι φωτογραφίες του Βέλγου Ντανιέλ Φουκς από τη Στάζι), μετάβασης, προσμονής: το βίντεο του Παλαιστίνιου Τ. Μπατνιτζί που δείχνει συμπατριώτες του να ξημεροβραδιάζονται στο αερδρόμιο του Καΐρου, περιμένοντας να πάνε στη Γάζα. Είναι «γκρίζες ζώνες», τόποι καταναγκασμού («Η γη του ζαχαροκάλαμου», του Ομίντ Σαλεχί), εγκλεισμού, μετανάστευσης: ο Τζαμαϊκανός Ζαν Φρανσουά Μποκλέ έφτιαξε ένα καράβι από χαρτόνια με την ένδειξη «fragile». Είναι τόποι του μέλλοντος: η Σαμπίνε Ρετόρε έκανε μια υδρόγειο που ανατρέπει την υφιστάμενη θέση των χωρών. Είναι όμως και τόποι της Θεσσαλονίκης, αφού πολλοί καλλιτέχνες έχουν εμπνευστεί από την τοπογραφία, τους ήχους της, τις ...χαλαρές συνήθειες των κατοίκων της. Η τιμώμενη της Μπιενάλε Λήδα Παπακωνσταντίνου θα παρουσιάσει τον Σεπτέμβριο μια εγκατάσταση επηρεασμένη από τα κοιμητήρια που υπάρχουν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο στην πόλη.

Ξένοι δημοσιογράφοι και ιστορικοί τέχνης έχουν έρθει για την Μπιενάλε που απλώνεται στο κέντρο της Θεσσαλονίκης και θέλει να κινητοποιήσει τους κατοίκους της. Πανό στήνονται στους συγκοινωνιακούς κόμβους, τεράστια πάνελ στο αεροδρόμιο θα προβάλλουν έργα βίντεο και φωτογραφίας, προγράμματα οργανώνονται στα σχολεία, εργαστήρια, συναυλίες, συμπόσια, θα γίνουν, τους επόμενους μήνες, σε συνεργασία με τοπικούς φορείς.

«Η Θεσσαλονίκη είναι μια αντιφατική πόλη», καταλήγει η Μ. Τσαντσάνογλου. «Εχει μια κοσμοπολίτικη ιστορία, πλούσια καλλιτεχνική παράδοση, σήμερα όμως υπάρχει έντονος συντηρητισμός. Οι δράσεις μας έχουν στόχο να εξοικειώσουν τον κόσμο με τη σύγχρονη τέχνη, να γίνει κατανοητό ότι η τέχνη είναι μέρος της ζωής μας».