Ελευθεροτυπία - Επιχείρηση ή ιερός ναός;

Στο μικροσκόπιο, τώρα, έχει τεθεί το σχέδιο νόμου που έδωσε στη δημοσιότητα ο υπουργός Πολιτισμού Μιχάλης Λιάπης, σύμφωνα με το οποίο το ΝΜΑ γίνεται το πρώτο αρχαιολογικό μουσείο της χώρας που αποκτά μορφή Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου. Η συγκεκριμένη νομική μορφή σημαίνει πρακτικά εκχώρηση εξουσιών από την πολιτεία προς το μουσείο, και ταυτόχρονα, υποχρέωσή της να το ελέγχει και να το επιχορηγεί. Μ' άλλα λόγια, του παραχωρείται όχι βέβαια η ιδιοκτησία, αλλά η χρήση, η συντήρηση, η φύλαξη, η έκθεση και γενικότερα η διαχείριση των κινητών μνημείων της Ακρόπολης -όσων υπάρχουν κι όσων μελλοντικά ανευρεθούν. Κι επιπλέον, του προσφέρεται η δυνατότητα απεμπλοκής από τα γρανάζια της γραφειοκρατίας και της δημοσιοϋπαλληλικής νοοτροπίας, μαζί με μια διόλου ευκαταφρόνητη οικονομική αυτοτέλεια.

Σχετικά με τη διοίκηση του νέου μουσείου, το νομοσχέδιο προβλέπει ένα επταμελές διοικητικό συμβούλιο που θα διορίζεται από τον υπουργό Πολιτισμού, η θητεία του οποίου θα είναι τριετής με δυνατότητα ανανέωσης για μια θητεία ακόμα, ενώ τριετής κι επίσης ανανεώσιμη για μια φορά θα είναι κι εκείνη του «προϊσταμένου της γενικής διεύθυνσης», η πρόσληψη του οποίου θα γίνεται με υπουργική απόφαση. Το δ.σ. είναι που θα χαράσσει την πολιτιστική πολιτική του ΝΜΑ, όντας αρμόδιο αλλά και υπόλογο στο ΥΠΠΟ για την υπογραφή και εκτέλεση κάθε είδους σύμβασης που θα το αφορά, από την πρόσληψη προσωπικού και την κατάρτιση του ετήσιου προϋπολογισμού, ώς την αποδοχή δωρεών, εισφορών ή χορηγιών και τη σύναψη δανείων. Ο δε γενικός διευθυντής θα εποπτεύει και θα συντονίζει τις υπηρεσίες του ιδρύματος, θα σχεδιάζει τα επιστημονικά του προγράμματα και θα φροντίζει για την καλή εικόνα του προς τα έξω, λογοδοτώντας για όλες τις ενέργειές του σχεδόν στο πανίσχυρο διοικητικό συμβούλιο.

Με το που δημοσιοποιήθηκαν οι προθέσεις της κυβέρνησης, οι αντιδράσεις ήταν άμεσες και θυελλώδεις. Σύσσωμος ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων πεπεισμένος ότι έτσι ανοίγει η κερκόπορτα για την υπονόμευση του δημόσιου χαρακτήρα και των υπόλοιπων μεγάλων κρατικών μουσείων -κάτι που είχε προσπαθήσει ανεπιτυχώς στο παρελθόν ο πρώην υφυπουργός Πέτρος Τατούλης- απέρριψε το νομοσχέδιο για λόγους «ιδεολογικούς, πολιτικούς και πρακτικούς», αμφισβητώντας ακόμα και τη συνταγματικότητά του. Οσο για τη στάση των κομμάτων της αντιπολίτευσης, καθένα εξέφρασε τις δικές του αντιρρήσεις, αλλά όλα ένωσαν τη φωνή τους με τον ΣΕΑ στο παρακάτω: ότι είναι ανεπίτρεπτη η διοικητική αποσύνδεση του Νέου Μουσείου από την Α' Εφορεία της Ακρόπολης, ότι τα κινητά και τα ακίνητα μνημεία του Ιερού Βράχου αποτελούν ένα ενιαίο ιστορικό και πολιτισμικό σύνολο, κι ότι η διάσπαση του τελευταίου συνιστά επιστημονικό αναχρονισμό.

Η αίσθηση που επικρατούσε μέχρι πρότινος ήταν πως τόσο ο πρόεδρος του Οργανισμού Ανέγερσης του Νέου Μουσείου, καθηγητής Δημήτρης Παντερμαλής- στο πρόσωπο του οποίου αρκετοί αναγνωρίζουν τον εμπνευστή του αμφιλεγόμενου νομοσχεδίου- όσο και ο επικεφαλής της Α' Εφορείας Αρχαιοτήτων, Αλέξανδρος Μάντης, σ' αυτό το θέμα συμφωνούσαν. Γι' αυτό και συζητούσαν το ενδεχόμενο να «σπάσει» η Εφορεία σε δύο διοικητικά κομμάτια, ώστε να διαχωριστεί η Ακρόπολη από τους λόφους της Πνύκας και του Φιλοπάππου, την Αρχαία και τη Ρωμαϊκή Αγορά και τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού. Την ίδια λύση φάνηκε να υποστηρίζει και το ΠΑΣΟΚ, προωθώντας διά στόματος Μαρίας Δαμανάκη τη δημιουργία μιας «ειδικής αποκεντρωμένης υπηρεσίας του ΥΠΠΟ», που δεν θα κόβει τον ομφάλιο λώρο ανάμεσα στο ΝΜΑ και τον Ιερό Βράχο.

Να όμως που η εικόνα της ομοψυχίας διαψεύστηκε. Κι όπως λέει ο Α. Μάντης, ο οποίος έλαμψε με την απουσία του από την παρουσίαση του νομοσχεδίου, «στην πράξη θα φανεί ποιος είχε δίκιο τελικά». Ο καθηγητής Παντερμαλής, από την πλευρά του, ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει ζήτημα: «Η αρχική μου σκέψη», λέει, «ήταν ν' ανατεθεί στον έφορο της Ακρόπολης η ευθύνη του αρχαιολογικού τομέα του μουσείου, αλλά προέκυψαν πρακτικές δυσκολίες καθώς το ίδιο πρόσωπο θα κατείχε δύο δημόσιες θέσεις συγχρόνως. Σίγουρα, όμως, κάποια φόρμουλα συνεργασίας θα βρεθεί»... Κι ενώ φουντώνουν οι φήμες ότι ήδη αναζητείται ξένος μάνατζερ για τη θέση του διευθυντή, ο ίδιος τις διαψεύδει: «Υπάρχουν και στην Ελλάδα αρχαιολόγοι με προσόντα μάνατζερ. Ο Αγγελος Δεληβορριάς και ο Δημήτρης Κωνστάντιος δεν είναι δύο καλά παραδείγματα;».

Το γεγονός ότι στο νομοσχέδιο δεν προβλέπονται τα τυπικά προσόντα των μελών του δ.σ. του μουσείου ενισχύει τους φόβους των αρχαιολόγων ότι, όπως έχει συμβεί και σε άλλα ΝΠΔΔ, θα δοθεί εξουσία σε «μη ειδικούς» που ούτε την επικράτηση της επιστημονικής δεοντολογίας θα εγγυώνται, ούτε «την εξυπηρέτηση της κοινωνικοποίησης της γνώσης με τη διαρκή επιμόρφωση των πολιτών». Ο Δ. Παντερμαλής εμφανίζεται καθησυχαστικός: «Θ' ακολουθήσουν προεδρικά διατάγματα που θα ρυθμίζουν τα πάντα λεπτομερώς. Η αξιοκρατία είναι το κύριο που με απασχολεί». Κι όπως επιμένει, «μια πνοή άνεσης δόθηκε, ένα δειλό βήμα έγινε που ελευθερώνει το μουσείο από το βαθύ κράτος. Είναι σαφές πως τα μουσεία μας δυσλειτουργούν. Εγώ όμως ξεκινάω από το Μουσείο της Ακρόπολης, δεν μπορώ να φτιάξω την Ελλάδα όλη!».

Γλωσσομαθείς, εξυπηρετικοί και χαμογελαστοί φύλακες. Ειδικευμένο προσωπικό για τον προηγμένο τεχνολογικό εξοπλισμό του. Πρόβλεψη για ιατρείο στους χώρους του. Αυξημένα μέτρα ασφαλείας στην είσοδό του. Διεθνές αρχαιολογικό βιβλιοπωλείο και ενημερωμένο πωλητήριο. Υψηλής ποιότητας εστιατόριο... Σύμφωνα με τον πρόεδρο του ΟΑΝΜΑ, το νέο μουσείο θα ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα της χώρας, κι όχι μόνο «θ' αγωνίζεται για καθημερινή βελτίωση, ώστε να φέρνει διαρκώς νέους επισκέπτες», αλλά θα δίνει και στα στελέχη του περιθώρια πρωτοβουλιών, απαλλάσσοντάς τα από την «ακινησία που φέρνει ο φόβος».

Πράγματι, η κατάσταση δεν είναι ρόδινη. Μπορεί το Βυζαντινό της Θεσσαλονίκης να βραβεύτηκε πριν από λίγα χρόνια από την Ευρωπαϊκή Ενωση ως το καλύτερο της Ευρώπης, αλλά κι αυτό μετά τις 3.00 το μεσημέρι είναι κλειστό... Η επισκεψιμότητα των ελληνικών μουσείων είναι πολύ χαμηλότερη των προσδοκιών, οι ανάγκες τους σε προσωπικό δεν καλύπτονται επαρκώς, και οι διευθυντές τους είναι καταδικασμένοι ν' αναλώνονται στη διεκπεραίωση μιας σειράς καθημερινών προβλημάτων, όντας υπεύθυνοι από τις άδειες των εργαζομένων «ώς την εξασφάλιση... χαρτιού τουαλέτας», όπως είπε χαρακτηριστικά ο Νίκος Καλτσάς στην ημερίδα που, εν μέσω απεργιακών κινητοποιήσεων, διοργάνωσε πρόσφατα ο ΣΕΑ. Ο διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου δεν έκρυψε τη δυσφορία του: «Τι κάνουμε;» αναρωτήθηκε. «Μας έχει φάει η μιζέρια. Για ποια διάδοση του πολιτισμού μας μιλάμε, χωρίς επισκέπτες; Τα ξένα μουσεία έχουν ένα μοντέλο αυτοδιοίκησης που είναι επιτυχημένο. Πρέπει να εξεταστεί η πιθανότητα να το αποκτήσουν και ορισμένα δικά μας, είτε ως ΝΠΔΔ, είτε αλλιώς».

«Δεν είναι Λούβρο»

Τη λύση του ΝΠΔΔ, χρόνια τώρα, προτείνει κι ο Δημήτρης Κωνστάντιος, επικεφαλής του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου της Αθήνας. Κατηγορηματικά αντίθετος με την ιδιωτικοποίηση των «εθνικών» μουσείων, θεωρεί ταυτόχρονα ότι τα τελευταία, δίχως διοικητική και οικονομική αυτονομία δεν μπορούν ν' αναπτύξουν δυναμική, να υλοποιήσουν δηλαδή μια πολιτική εκδόσεων, προσέλκυσης κοινού ή αναζήτησης χορηγιών, απαλλαγμένα από τις συμπληγάδες μιας κεντρικής υπηρεσίας που ρυθμίζει τα πάντα. Οπως τονίζει κι ο Δημήτρης Παντερμαλής, «δημιουργώντας προϋποθέσεις υψηλής ποιότητας υπηρεσιών για τους επισκέπτες, επιτελείς σημαντικότατο αρχαιολογικό έργο, γιατί μόνο έτσι μεταδίδεται το μήνυμα των έργων στο ευρύ κοινό. Ούτε η ακαδημαϊκή σοφία ούτε ο λαϊκισμός φέρνουν τον κόσμο στα μουσεία. Κι είμαι εντελώς αντίθετος με την άποψη ότι το Μουσείο της Ακρόπολης είναι ένας ιερός ναός, όπου μπαίνουμε με δέος για να "προσευχηθούμε"...».

Αλλο τόσο αντίθετοι είναι και οι πολέμιοι του νομοσχεδίου, στη μετατροπή του ΝΜΑ σ' ένα είδος επιχείρησης που θα λειτουργεί με «μια στείρα οικονομίστικη αντίληψη», μιας επιχείρησης συνδεδεμένης όχι τόσο με την έρευνα όσο με τον πολιτιστικό τουρισμό. Ο ΣΕΑ, άλλωστε, θεωρεί ατυχέστατη την εξομοίωση του Νέου Μουσείου με το Λούβρο, το Μητροπολιτικό της Νέας Υόρκης ή το Βρετανικό: «Αποτελούμενα από ανομοιογενείς συλλογές θησαυρών που αποκτήθηκαν συχνά με αθέμιτους τρόπους και είναι αποκομμένοι από τα ιστορικά πολιτισμικά τους συμφραζόμενα, τα μουσεία αυτά που γεννήθηκαν στο πλαίσιο της αποικιοκρατικής αντίληψης του 19ου αιώνα, είναι σήμερα περισσότερο ή λιγότερο ιδιωτικοί οργανισμοί με στόχο κυρίως το κέρδος». Και στην προοπτική ότι το Νέο Μουσείο θα καρπώνεται τη μερίδα του λέοντος από τα έσοδά του, αντί αυτά να διαχέονται και στα υπόλοιπα μουσεία της επικράτειας, οι αρχαιολόγοι επαναστατούν.

Μένει να δούμε τι καρπούς θα φέρει η συζήτηση του νομοσχεδίου στη Βουλή. Αν κρίνουμε πάντως από τις μάχες που δόθηκαν επί τρεις δεκαετίες για το μουσείο, απέναντι στις κάθε είδους αντιδράσεις, η πολιτική βούληση αποδείχθηκε πιο ισχυρή.