Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

Σημεία αναφοράς

Πόσο επίκαιρος είναι σήμερα ο Μαρξ;

Της ΒΙΚΗΣ ΤΣΙΩΡΟΥ

Αυτή τη χρονιά μετρούμε 190 χρόνια από τη γέννηση του Καρλ Μαρξ, 125 από τον θάνατό του και 160 από την έκδοση του «Μανιφέστου του Κομμουνιστικού Κόμματος», του πιο γνωστού έργου του. Θα μπορούσε κανείς να εκτιμήσει πως η λάμψη αυτού του διανοητή έχει χαθεί μετά την κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ. Ομως ο χρηματιστικός καπιταλισμός του 21ου αιώνα και οι όλο και βαθύτερες ανισότητες που δημιουργούνται τον ξαναφέρνουν στην επικαιρότητα. Σε ένα εκτενές δημοσίευμα του περιοδικού «Κουριέ Ιντερνασιονάλ» δημοσιεύονται κείμενα επιλεγμένα από εφημερίδες και περιοδικά, μέσα από τα οποία διαγράφεται η διαχρονικότητα της σκέψης του.

Οσοι διαφωνούν ή διατηρούν επιφυλάξεις, καλούνται να απαντήσουν στο ερώτημα: «Εδώ και 125 χρόνια έχουμε αντιπροτείνει κάτι που να δίνει μεγαλύτερες ελπίδες σε εκείνους που δεν έχουν τίποτε;»

Απάντηση δίνει ο Καταλανός καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας και χρονικογράφος του διαδικτυακού τόπου των απανταχού πολέμιων της παγκοσμιοποίησης «Rebelion», Φρανσίσκο Φερνάντες Μπουέι:

«Για τους νέους σκλάβους, γράφει σε εφημερίδα του Μοντεβιδέο, της εποχής της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας -που σύμφωνα με πρόσφατες στατιστικές ανέρχονται σε 100 εκατομμύρια ανθρώπων- για τους εξαναγκασμένους προλετάριους που κοιτούν τον κόσμο από κάτω (το ένα τρίτο της ανθρωπότητας) και για κάποια άλλα εκατομμύρια ανθρώπων που δεν είναι ούτε φτωχοί ούτε προλετάριοι, αλλά που έχουν αποφασίσει να βλέπουν τον κόσμο με τα μάτια των τελευταίων, ο γερο-Μαρξ έχει ακόμη πράγματα να πει, παρ' όλο που οι ανδριάντες του έχουν εκριζωθεί από τα βάθρα τους όπου είχαν στηθεί άλλες εποχές.

Ποια είναι αυτά τα πράγματα; Τι επίκαιρο υπάρχει ακόμη στο έργο του Μαρξ, μετά την άρνησή του και από εκείνους που έχτισαν κράτη και κόμματα στο όνομά του;

Ο Μαρξ, παρ' όλο που είναι ένας κλασικός της κοινωνικο-οικονομικής και πολιτικής σκέψης, δεν είναι ακόμη δυνατόν να δώσει μια απάντηση αρεστή σε όλους, όπως θα συνέβαινε ίσως με έναν κλασικό της λογοτεχνίας. Δεν είναι δυνατό, γιατί ο Μαρξ είναι ένας κλασικός που έχει μια πολύ κατηγορηματική άποψη για τη σημασία των αγώνων μεταξύ των κοινωνικών τάξεων. Αυτό μας περιορίζει όταν θέλουμε να μιλήσουμε για το τι είναι ακόμη επίκαιρο στη σκέψη του Μαρξ. Και ο περιορισμός είναι σημαντικός: γιατί η σκέψη του Μαρξ είναι επίκαιρη μόνο για αυτούς που συνεχίζουν να βλέπουν τον κόσμο από κάτω με τα μάτια των δυστυχισμένων, των σκλάβων,των προλετάριων και των καταπιεσμένων.

Βεβαίως δεν είναι υποχρεωτικό να είσαι μαρξιστής για να βλέπεις τα πράγματα από αυτή την οπτική γωνία. Αρκεί να έχεις κάτι που δεν είναι και πολύ συνηθισμένο στις μέρες μας: συμπόνια προς τα θύματα της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Παρ' όλα αυτά όμως χρειάζεται και λίγος μαρξισμός, ώστε η συμπόνια να μη γίνεται απλό παράπονο και να περάσουμε από τη συμπόνια στη δράση.

Ο Μαρξ είναι επίκαιρος όσο και ο Σέξπιρ ή ο Θερβάντες για τους εραστές της λογοτεχνίας. Και υπάρχουν πολλοί λόγοι γι' αυτό. Ιδού μερικοί:

Ο Μαρξ έχει πει πως ο καπιταλισμός δημιούργησε για πρώτη φορά στην Ιστορία τις υλικές βάσεις της χειραφέτησης της ανθρωπότητας, αλλά η εσωτερική λογική του συστήματος απειλεί να μετατρέψει τις παραγωγικές δυνάμεις σε δυνάμεις καταστροφής. Εδώ βρισκόμαστε ακόμη. Ο καπιταλισμός έχει σε πολλά θέματα αλλάξει, αλλά αυτή η απειλή είναι ακόμη πιο προφανής σήμερα.

Ο Μαρξ είχε πει πως η κυριότερη αιτία της απειλής που μετατρέπει τις παραγωγικές δυνάμεις σε δυνάμεις καταστροφής και εξαντλεί έτσι «τις πηγές από όπου αναβλύζει κάθε πλούτος» είναι η λογική του ιδιωτικού κέρδους, η τάση τού να ανάγονται τα πάντα σε χρήμα, το γεγονός να ζεις στα «παγωμένα νερά του εγωιστικού υπολογισμού».

Εκατομμύρια άντρες και γυναίκες στην Αφρική, την Ασία και κυρίως στην Αμερική αισθάνονται πως αυτά τα νερά είναι ακόμη πιο κρύα σήμερα, κάτι που επιβεβαιώνουν οι ετήσιες εκθέσεις του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών για την κατάσταση του κόσμου». *

«Δεν ενταφιάστηκε κάτω από τα ερείπια του Τείχους»

Στους «Financial Times» ο Τζον Θόρνχιλ εξηγεί τη σημασία του έργου τού Μαρξ σε κοινωνίες με μεγάλες ανισότητες: «Τι χρειάζεται για να εξαφανιστεί μια ιδέα όταν κλείνει τον κύκλο της;»

Η απάντηση είναι πως αρκούν κάποιες δεκαετίες εφαρμογής της για να πείσουν τους περισσότερους παρατηρητές πως επρόκειτο για ένα σκληρό δόγμα και οικονομικά ελλιπές. Ακόμη και οι πιο θερμοί υποστηρικτές της θα δυσκολεύονταν να αμφισβητήσουν πως ήταν ανήμπορη να απαντήσει στις ουτοπικές προσδοκίες των δημιουργών του. Ο Πολωνός φιλόσοφος Leszek Kolakowski, ένας από τους μεγαλύτερους -σε παγκόσμιο επίπεδο- ειδικούς του μαρξισμού, πίστευε πως η ιδέα του κομμουνισμού είχε ενταφιαστεί από το 1974. «Τα μόνα φάρμακα που επινόησε ο κομμουνισμός -την κατοχή του εθνικού πλούτου από ένα συγκεντρωτικό κράτος, το οποίο ξέφευγε από κάθε κοινωνικό έλεγχο, και το καθεστώς του μοναδικού κόμματος- είναι χειρότερα από τα δεινά που υποτίθεται ότι θα θεράπευε» έγραφε σε μια πικρή ανοιχτή επιστολή, δημοσιευμένη στο βρετανικό περιοδικό «Socialist Register». «Αυτή η νεκροκεφαλή δεν θα ξαναχαμογελάσει ποτέ» κατέληγε.

Η προσάρτηση της Κίνας στο καπιταλιστικό σύστημα στη δεκαετία του 1980 και η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991 έδειξαν να επιβεβαιώνουν την άποψή του. Ωστόσο φαίνεται πως ο Καρλ Μαρξ ξαναχαμογελά στην Ευρώπη. Ο Μαρξ δεν θα έπρεπε να είχε κριθεί υπεύθυνος για εκείνους που έδρασαν πάνω στην ανάλυσή του, δηλώνουν οι σημερινοί οπαδοί του. Αλλωστε, λένε, πως είναι λάθος να ταυτίζεις τη μαρξιστική θεωρία με την κομμουνιστική πρακτική.

Η πρόσφατη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης, η οποία θυμίζει αρκετά την εποχή του Καρλ Μαρξ, έχει αναμφισβήτητα οδηγήσει σε μια αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος όσον αφορά την κριτική του για τον καπιταλισμό. Η παγκοσμιοποίηση μπορεί να έβγαλε από την απόλυτη φτώχεια εκατομμύρια ανθρώπους, δημιούργησε όμως τεράστιο χάσμα πλούτου. Πώς συμβαίνει, σύμφωνα με μελέτη του ΟΗΕ το 2006, το 2% των ανθρώπων να συγκεντρώνει πάνω από το 50% του πλούτου του πλανήτη, ενώ ο μισός πληθυσμός σε παγκόσμιο επίπεδο κατέχει μόνο το 1%; «Ο Μαρξ δεν έχει ενταφιαστεί κάτω από τα ερείπια του Τείχους του Βερολίνου. Ισως τώρα να φανερώνεται η πραγματική αξία του. Θα μπορούσε μάλιστα να αναδειχτεί ως ο στοχαστής του 21ου αιώνα με τη μεγαλύτερη επιρροή» συμπέραινε ο Francis Wheen, ο Βρετανός βιογράφος του.

Ο Μαρξ δεν είναι σίγουρο πως θα είχε εκτιμήσει το νέο στάτους που προσπαθούν να του αποδώσουν, δηλαδή αυτό του αναλυτή της εποχής μας. Σίγουρα θα προτιμάει αυτό του αγκιτάτορα στην υπηρεσία της επαναστατικής αλλαγής: «Οι φιλόσοφοι δεν κάνουν άλλο από το να ερμηνεύουν τον κόσμο με διαφορετικούς τρόπους. Αυτό που έχει όμως σημασία είναι να τον μεταβάλλουν» έγραφε ο ίδιος.

Ανέκδοτα: τα φάρμακα για τον κομμουνισμό

«Τι είναι πιο κρύο από το κρύο νερό στη Ρουμανία;» «Το ζεστό νερό» είναι η απάντηση σε αυτό το ανέκδοτο που με μαύρο χιούμορ σατίριζε την έλλειψη ζεστού νερού επί Τσαουσέσκου. Ο Βρετανός δημοσιογράφος Μπεν Λιούις, όταν το πρωτοάκουσε σε μια επίσκεψή του στο Βουκουρέστι, το βρήκε «απλό, σύντομο, ωραίο και πραγματικό σαν ένα γιαπωνέζικο haiku» και αποφάσισε να συγκεντρώσει τα ανέκδοτα που κυκλοφορούσαν στις χώρες του πρώην κομμουνιστικού μπλοκ μέχρι την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Επειτα από μια τεράστια έρευνα ο Λιούις τα συγκέντρωσε σε ένα τόμο με τίτλο: «Hammer and Tickle», ένα βιβλίο σουρεαλιστικό και πολύ διασκεδαστικό που μόλις κυκλοφόρησε στη Βρετανία.

«Σε μερικές κουλτούρες παράγονται ορισμένες μορφές έκφρασης που έχουν ένα πολύ σημαντικό ρόλο και χρησιμεύουν στο να προσδιορίζουν τις ιδέες και τις αξίες τους. Οι Ελληνες είχαν τους μύθους τους, οι Ελισαβετιανοί το θέατρο. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η μουσική ποπ προσδιόριζε τη δυτική κουλτούρα. Ο κομμουνισμός είναι το μοναδικό κομμουνιστικό σύστημα που δημιούργησε τον δικό του κλάδο στην κωμωδία» λέει ο Λιούις. «Μπορείς να διηγηθείς όλη την ιστορία του κομμουνισμού μέσα από τα ανέκδοτα» είχε πει στον Λιούις ένας παλαιός αντικαθεστωτικός εκτοπισμένος σε γκουλάγκ. Οι άνθρωποι αυτοί κατάφεραν να δημιουργήσουν μια τεράστια προφορική κουλτούρα χωρίς προηγούμενο σε άλλες δικτατορίες: κανείς δεν γνωρίζει με σιγουριά από πού προήλθαν, αλλά εμφανίζονταν συνεχώς, ακόμη και στις πιο κρίσιμες και επικίνδυνες στιγμές και διαδίδονταν με ιλιγγιώδη ταχύτητα.

Ποια είναι η χώρα με τα καλύτερα ανέκδοτα; «Η Ανατολική Γερμανία» απαντά ο Λιούις στην εφημερίδα «Ελ Παΐς». «Είναι ανέκδοτα σύντομα και περιεκτικά, πολύ "γερμανικά". Παράδειγμα: "Γιατί, παρά την έλλειψη, τα γερμανικά χαρτιά υγείας ήταν διπλά; - Γιατί έπρεπε οπωσδήποτε να στέλνεται ένα αντίγραφο στη Μόσχα".

Τα ρουμανικά ανέκδοτα ήταν πολύ μαύρα. "Γιατί ο Τσαουσέσκου οργανώνει παρέλαση κάθε πρώτη του Μάη; - Για να δει πόσοι επέζησαν από τον χειμώνα". Τα τσεχικά ανέκδοτα ήταν περισσότερο ερμητικά: "Ποια χώρα είναι η πιο ουδέτερη στον κόσμο; - Η Τσεχοσλοβακία γιατί δεν επεμβαίνει ούτε στις δικές της εσωτερικές υποθέσεις". "Γιατί οι Τσέχοι είναι περισσότερο αδέλφια παρά φίλοι με τους Σοβιετικούς; - Γιατί τα αδέλφια δεν τα διαλέγεις".

Οποιος γνωρίζει καλά τις πρώην κομμουνιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, καταλαβαίνει μέχρι ποιου σημείου ο σουρεαλισμός της καθημερινότητας αυτών των υποτιθέμενων τέλειων κοινωνιών, μετατρεπόταν πανεύκολα σε χιούμορ. Ενα πενταετές σχέδιο, το χρονοδιάγραμμα κάποιου υπουργείου ή ένας λόγος που εκφωνούσε κάποιος στην Κεντρική Επιτροπή μπορούσαν να μετατραπούν, χωρίς μεγάλη προσπάθεια, σε ταινία των αδελφών Μαρξ.

Ηταν ένας παράλογος κόσμος. Οι οικονομικές κομμουνιστικές θεωρίες δεν λειτούργησαν ούτε μία μέρα, όμως τα επίσημα έντυπα διατυμπάνιζαν τον θρίαμβο του συστήματος. Η αποσύνδεση ανάμεσα στην πραγματικότητα και την προπαγάνδα παρήγαγε εκατοντάδες ανέκδοτα».

Τα κομμουνιστικά ανέκδοτα είναι ένα θέμα πάνω στο οποίο γράφτηκαν δεκάδες βιβλία, ακόμη και ένα διδακτορικό στο Stanford και δεν είναι τυχαίο που το πρώτο, διήγημα του Μίλαν Κούντερα «Το Αστείο» είχε θέμα ένα αστείο που κατέληξε σε εφιάλτη.

Τα ανέκδοτα ήταν άλλοτε ένα θερμόμετρο και άλλοτε ένας θερμοστάτης της κοινής γνώμης η οποία δεν είχε άλλους τρόπους να εκφραστεί. «Είναι αδύνατον να καταλάβει κανείς σήμερα πόσο σημαντικά ήταν για μας αυτά τα ανέκδοτα. Ηταν ένας τρόπος να διατηρήσουμε την αξιοπρέπειά μας» λέει μια Ουγγαρέζα, χήρα ενός εκτοπισμένου που στάλθηκε σε καταναγκαστικά έργα γιατί διηγούνταν ανέκδοτα.

Ο Λιούις δανείζεται τη φράση του Τζορτζ Οργουελ -«κάθε ανέκδοτο είναι μια μικρή επανάσταση»- για να εξηγήσει τη σημασία τού χιούμορ εκείνη την εποχή, ένα καταλυτικό χιούμορ που αντανακλούσε κάθε γεγονός που σημάδεψε τον σοσιαλισμό και που πάνω απ' όλα αντανακλούσε την ίδια την ουσία του κομμουνιστικού συστήματος: το παράλογο.

Επωφελούμενος από την κάποια ελευθερία της Ανοιξης της Πράγας ο Σλοβάκος συγγραφέας Jan Kalina είχε την ιδέα να τυπώσει ένα βιβλίο με τίτλο «1.001 ανέκδοτα», αλλά είχε την ατυχία να πέσει πάνω σε έλλειψη χαρτιού. Ομως η μεγαλύτερη ατυχία του άρχισε όταν, το 1969, έφτασε το χαρτί και το βιβλίο κυκλοφόρησε σε μια σκληρή περίοδο μετά την εισβολή των Σοβιετικών στην Πράγα. Τα 25.000 αντίτυπα εξαφανίστηκαν μέσα σε δύο εβδομάδες. Αμέσως το σπίτι του γέμισε με «κοριούς» και ύστερα από τρία χρόνια οδηγήθηκε στα δικαστήρια. Οταν ο δικαστής ισχυρίστηκε πως τα μικρόφωνα τα τοποθέτησαν ξένες μυστικές υπηρεσίες, ο Kalina απάντησε: «Ωραίο ανέκδοτο. Κρίμα που δεν πρόλαβα να το βάλω στο βιβλίο μου». Καταδικάστηκε σε δύο χρόνια φυλάκιση. Και αυτό δεν ήταν ανέκδοτο.

tsiorou@enet.gr