Ελευθεροτυπία - Το μυστήριο των σκύλων

Με δεδομένη τη ρεαλιστική πιθανότητα να φέρεις τον άλλο σε δύσκολη θέση, το να διατυπώνεις την άποψή σου πάνω σε ανέκδοτα κείμενα δεν είναι διόλου ευχάριστη προοπτική. Παραλήπτης και αποστολέας, μοιράζεστε τον κίνδυνο να χαλάσετε ο ένας το κέφι του άλλου. Εντούτοις, από τον φάκελο που ταχυδρόμησε μια άγνωστη σ' εμένα κοπέλα, η Βασιλική Φωτάκου, ανέσυρα ποιήματα που είχαν γραφτεί με την ήρεμη άνεση και αβρότητα μιας πνευματώδους μελαγχολίας, κάθε άλλο παρά συνηθισμένης, σαν το παρήγορο, υποβλητικό θρόισμα πολλών, μικρών, μεσίστιων σημαιών στους σιγανούς ανέμους της ψυχικής ενδοχώρας. Τότε, στον λευκό ορίζοντα των κάπως άυλων στίχων, εμφανίστηκε πηγαινοερχόμενος αθόρυβα κι ένας σκύλος, εν είδει απρόσκλητης αγαθοποιού παρουσίας. Μολονότι δεν φαινόταν καν να αντιπροσωπεύει έναν συμβολικό χαρακτήρα, ή ίσως ειδικά γι' αυτό, ο σκύλος μ' έκανε να αντιληφθώ ότι τον είχα αγαπήσει. Ο σκύλος ήμουν εγώ ως παιδί. Μου θύμισε εκείνο τον κοπρίτη που απεικονίζεται στις χαλκογραφίες του 18ου αιώνα και για τον οποίο λέγεται ότι υπήρξε το μοναδικό ζωντανό πλάσμα που ακολούθησε την κηδεία του Μότσαρτ, αν εξαιρέσουμε φυσικά τον γέροντα που κατηύθυνε το κάρο πάνω απ' τις λακκούβες και ο οποίος, για να λεπτολογήσουμε, δεν ακολουθούσε αλλά καθόταν μπροστά απ' το φέρετρο, ενδεχομένως νυστάζοντας.

Οταν κατονομάζω τον νεκρό Μότσαρτ, εκείνο που με ενδιαφέρει είναι μάλλον ο επιθετικός προσδιορισμός παρά το ουσιαστικό -δηλαδή όχι τόσο ο συνθέτης όσο η ιδιότητα του νεκρού, η οποία συνιστά την κρυφή ταυτότητα του συγγραφέα. Είναι το σκυλίσιο του προσωνύμιο, με την έννοια του μόχθου της ανάληψης μιας ευθύνης εξίσου σοβαρής με την εποπτεία του συμβολικού συστήματος. Διότι ο συγγραφέας, όπως διδάσκουν οι θεωρίες του κειμένου και η ψυχανάλυση, για να μη μιλήσουμε και για τον μυστικισμό και χαλάσουμε εντελώς το πρωινό ορισμένων ήδη κακοδιάθετων αναγνωστών, πρέπει «να γράφει από τη θέση του νεκρού» ώστε να έχει τις ναρκισσιστικές παράνοιες και προβολές του εγώ του υπό έλεγχο, διαφορετικά θα προσχωρήσει στο στρατόπεδο του κ. Ουμπέρτο Εκο, όπου η ζωτικότητα της νέας σεζόν ακολουθεί τις τιμές της αγοράς. Οχι, ο Γραφέας αντιπροσωπεύει το ακραίο σημείο της μοίρας εκείνου που αποφασίζει ότι δεν θα ζήσει (π.χ. όπως ένα μωρό ή ένα ζώο ή ο Εκο), αλλά θα υπάρξει μέσω των συμβολικών αναπαραστάσεων. Αντίο ακροαματικότητα!

Μεταφορικά μιλώντας εξάλλου, το γεγονός ότι και οι νεκροί έχουν ο καθένας το εγώ του δεν παύει να ισχύει· μάλιστα, τόσο ισχυρότερο όσο λιγότερο έντιμα και συγκινητικά τους έχουμε πενθήσει. Αν ακούτε το βράδυ τριξίματα στις σοφίτες, είναι το εγώ τους που στοιχειώνει από δίψα για το αίμα του αναγνώστη. Για να είσαι ιδανικός νεκρός-συγγραφέας ώστε να υπαγορεύεις με καθαρή και γλυκιά φωνή, πρέπει οι παλιοί σου φίλοι να σε έχουν αποχαιρετήσει με ακεραιότητα, ξέροντας ποιος ακριβώς υπήρξες -παρατηρήστε πόσο όμορφα υπαγορεύουν τις νύχτες, από το ράφι της βιβλιοθήκης, ο Σολωμός και ο Κάλβος. Ενώ ο Παπαδιαμάντης ή ο Ροΐδης, ως προς τους οποίους ουδέποτε συμφωνήσαμε, στριφογυρίζουν νεκροζώντανοι από επέτειο σε επέτειο, περιμένοντας έναν άγνωστο που θα γράψει στο μνήμα τους την αλήθεια. Αυτός ο κάποιος θ' ακολουθήσει τα ίχνη τους σαν σκύλος, χωρίς εγωισμό και δίχως την υστερόβουλη επιθυμία της παρανάγνωσης· θα' ναι ο σκύλος «εν ονόματι» του οποίου θα πολιτογραφήσουμε ξανά εκείνο που εκκρεμεί προς κατανόησιν -μια λειτουργία ανάλογη του ζωικού τοτέμ στον Προσκοπισμό ή στις φυλές των αγρίων, για τις οποίες μιλούν οι ανθρωπολόγοι.

Και να τι εννοώ με τη φράση «Από μικρό και από νεκρό μαθαίνεις την αλήθεια», που την επαναλαμβάνω καμιά φορά εν επιγνώσει του πόσο παράφωνα ηχεί στα αφτιά, φερ' επείν, των παλαμιστών· ο Θεός να με συγχωρέσει αλλά μήπως και ο καημένος ο Παλαμάς, για τον οποίο ποτέ δεν πίστεψα ότι ήταν ο μεγάλος ποιητής που λένε, δεν υποστήριζε ότι την αλήθεια τη μαθαίνουμε από γέροντα και από ζωντανό; Εξ ού και στη μικρή, ορεινή μας χώρα, αν δεν σβήσεις 85 κεράκια στην τούρτα, κανείς δεν πρόκειται να παραδεχτεί ότι σκέφτηκες κάτι που οι άλλοι παραμέλησαν ή απέτυχαν να σκεφτούν. Απαξ και οι υπέρμαχοι του κατεστημένου της κριτικής έριχναν μια θαρραλέα ματιά στη χαλκογραφία που προανέφερα, θα έβλεπαν τον σκύλο εγκαίρως και θα αντιλαμβάνονταν ότι το τετράποδο παρίσταται στο θανάσιμο δράμα της Γραφής σαν συμβολικός τρίτος όρος, δηλαδή, κατά κάποιον τρόπο, προεδρεύοντας στην άλυτη διαφωνία μεταξύ γέροντα και νεκρού. Την αλήθεια λοιπόν τη μαθαίνουμε απ' τον Μότσαρτ, όχι απ' τον ηλικιωμένο νεκροθάφτη. Αυτό, επαναλαμβάνω, εφόσον ο σκύλος είναι αδέσποτος, κι όχι κανένα μαντρόσκυλο που το ταΐζει η κλίκα των ισχυρών. Αδέσποτος όπως κάθε σημασία που περιφέρεται μέσα στη γλώσσα.

Μόνον ο σκύλος, συνεπώς, οσφρίστηκε ή διαισθάνθηκε τη διαφορά εκείνο το απόγευμα και δεν είναι τυχαίο ότι το ζώο αυτό αποτελούσε ακόλουθο ή ιδιότητα όλων των θεών και πνευμάτων της γλώσσας, σε όλες ανεξαιρέτως τις παραδόσεις, για παράδειγμα του Θωθ ή του Ανουβι ως νεκρικού Λόγου του Ρα, του Ερμή και του Ασκληπιού, της Εκάτης, του λατινικού Μερκούριου, του Οντρα, του Ράτζα, και του σκανδιναβικού Λόκι, που ο λυκόμορφος κύων ήταν συνάμα γιος του, για να καταλήξει επιτέλους δεμένος με μιαν αλυσίδα φτιαγμένη από τους ήχους των βημάτων της γάτας. Προσθέστε τον Αρχάγγελο Ραφαήλ, καθώς και τον απόκοσμο Ραζιήλ, τον λεγόμενο και Αγγελο του Βιβλίου· υπολογίστε ακόμη εκείνο το παιδί που έχει αργήσει για το μάθημα του φροντιστηρίου και σας σταματάει ξαφνικά στον δρόμο για να ρωτήσει την ώρα, ενώ αυτό που θέλει κατ' ουσίαν να σας πει είναι πως το σημαντικό, την ώρα του θανάτου, είναι ο θάνατος, όχι η ώρα. Διότι τα πνεύματα εκδηλώνονται μέσω παιδικών φωνών που τις διαλέγουν στην τύχη, όπως συνέβαινε με τον χρησμό του Μαντείου του Ερμή.

Και πόσο θα μου άρεσε να είχα ένα ανεξάντλητο περιθώριο χώρου και χρόνου για να σκιαγραφήσω αυτές τις θεότητες, που ήταν συνάμα γραφείς, εφευρέτες, κλέφτες, γιατροί και, πρωτίστως, ψυχοπομποί. Ομως, σήμερα, η διάθεσή μου είναι εξομολογητική και το θέμα που διάλεξε, από μόνη της, δεν είναι ο σκύλος ως έμβλημα εισόδου στο όνειρο ή φύλακας του Κάτω Κόσμου ή φρουρός του περάσματος ή θυρωρός και τελωνοφύλακας στο μεταίχμιο μεταξύ πραγματικότητας και αλήθειας, δηλαδή εμπειρίας και γλώσσας, αλλά ο σκύλος της διπλανής πόρτας.

Ποίας ακριβώς πόρτας θα σας πω στο επόμενο.