Ελευθεροτυπία - Ηταν Ελληνας πριν γνωρίσει τη Μελίνα

Με τη Μελίνα, ένας έρωτας που κράτησε σχεδόν σαράντα χρόνια

Τι περίεργο... Ενας αριστερός Εβραίος της Αμερικής με γαλάζια υπέροχα μάτια και γαμψή μύτη, που γύρισε αριστουργηματικά φιλμ νουάρ και εγκατέλειψε την πατρίδα του κυνηγημένος από τον Μακαρθισμό, έφυγε χθες από τη ζωή και 'μείς νιώσαμε σαν να ξαναχάσαμε τον Χατζιδάκι, τον Τσαρούχη και τον Κουν. Κι ας μιλούσε σπαστά ελληνικά.

Επιτρέπαμε, άλλωστε, στον εαυτό μας να τον λέει «Τζούλη». Ειδικά από τότε, 6 Μαρτίου του 1994, που πέθανε η Μελίνα και θέλαμε, όπως έλεγε και ο ίδιος, να του δείξουμε πόσο τον αγαπάμε. Πόσο τον έχουμε ανάγκη. Και να μη φύγει ποτέ από τον τόπο μας. Κι αυτός δεν μας διέψευσε.

Η Ελλάδα του '90, βέβαια, δεν είχε πια καμιά σχέση με το γραφικό Πειραιά, στον οποίο έστεψε κάποτε βασίλισσα μια καλοκάγαθη πόρνη που τη λέγανε Ιλια και έκλεβε την καρδιά ενός στριφνού διανοούμενου που τον έλεγαν Ομηρο. Είχε βάλει άλλωστε και η Μελίνα του το χεράκι της στο να περάσει σε άλλες, πιο σύγχρονες και δημοκρατικές εποχές. Πόση δουλειά είχε, όμως, μείνει.

Να ολοκληρωθεί το νέο Μουσείο Ακρόπολης και να επιστρέψουν στην Ελλάδα τα Μάρμαρα του Παρθενώνα. Αυτός έγινε ο σκοπός της ζωής του: «Θα μείνω για να βοηθήσω να γίνουν όλα όσα οραματίστηκε η Μελίνα», έλεγε σε συνέντευξή του στην «Ε», στον Δημήτρη Γκιώνη, λίγες μόλις μέρες μετά την κηδεία της. Και σχεδόν αμέσως δημιούργησε το Ιδρυμα Μελίνα Μερκούρη. Και το προίκισε με 100 εκατομμύρια δραχμές, καθώς και με τα ποσοστά -στο διηνεκές- όλων των ταινιών, που είχε κάνει μαζί ή χωρίς αυτήν. Ποιος άλλος Ελληνας ήταν τόσο γενναιόδωρος όσο αυτός; Τα φασιστάκια που τόλμησαν κάποτε να βρωμίσουν το όμορφο σπίτι της οδού Αθηναίων Εφήβων, εκεί όπου έζησε και η Μελίνα τα τελευταία χρόνια της ζωής της, με αντισημιτικά συνθήματα ήξεραν ποιος ήταν;

Το επίσημο ελληνικό κράτος, όμως, το 1988, αναγνωρίζοντας την προσφορά του τού έδωσε -χωρίς να χρειαστεί να τη ζητήσει- ελληνική ιθαγένεια. Και δεν ήταν μόνο το ΠΑΣΟΚ της Μελίνας ή η Αριστερά που τον τιμούσε και τον υπολόγιζε. Ακόμα και ο Κώστας Καραμανλής όταν έγινε πρωθυπουργός το 2004 τον κάλεσε αμέσως στο Μαξίμου, ενώ από τις τελευταίες δημόσιες εμφανίσεις του, που όλο και αραίωναν όσο η υγεία του επιβαρυνόταν, ήταν τον Σεπτέμβριο του 2006 στο παλιό Μουσείο Ακρόπολης όταν μας επέστρεψαν από το Μουσείο της Χαϊδελβέργης μια πατούσα από έναν αυλητή της βόρειας ζωφόρου του Παρθενώνα.

Τουλάχιστον έζησε αρκετά για να δει πανέτοιμο και πανέμορφο το μουσείο, που περιμένει τα Μάρμαρα. Κι ας ξέχασε εντελώς ο υπουργός Πολιτισμού Μιχάλης Λιάπης να αναφέρει τη Μελίνα την ιστορική μέρα που τα γλυπτά της Ακρόπολης μεταφέρθηκαν εκεί. Αυτή πρέπει να ήταν μια από τις τελευταίες πίκρες της ζωής του.

Ο κορυφαίος σκηνοθέτης, ο ιδεαλιστής, ο αριστερός, ο πιστός σύντροφος της Μελίνας Μερκούρη σε όλους τους μικρούς και μεγάλους αγώνες της ζωής και της πολιτικής, ο «Ελληνας» Ζυλ Ντασσέν έσβησε χθες το βράδυ στις 9 στο νοσοκομείο «Υγεία», όπου νοσηλευόταν τις τελευταίες ημέρες καταπονημένος. Στις 18 Δεκεμβρίου θα γινόταν 97 ετών.

Η νεκρώσιμος ακολουθία θα ψαλεί αύριο το μεσημέρι (μέχρι τη στιγμή που γραφόταν αυτό το κείμενο δεν είχε ανακοινωθεί η ώρα) στον ισραηλιτικό τομέα του Γ' νεκροταφείου της Νίκαιας. Θα ακολουθήσει η ταφή, σύμφωνα με δική του επιθυμία, δίπλα στη Μελίνα στο Α' Νεκροταφείο Αθηνών.

Ο Ζυλ Ντασσέν γεννήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου του 1911 στο Μιντλτάουν του Κονέκτικατ. Τίποτα δεν προοιώνιζε το λαμπρό μέλλον που επιφυλασσόταν στον γιο ενός Ρωσοεβραίου κουρέα, που είχε οκτώ παιδιά. Η οικογένειά του μετακομίζει στο Χάρλεμ και ο μικρός Ζυλ πηγαίνει σχολείο στο Μπρονξ. Ποιος θα το πίστευε ότι ο διανοούμενος, έντονα πολιτικοποιημένος σκηνοθέτης Ντασσέν, λόγω των οικονομικών προβλημάτων της οικογένειάς του, δεν είχε τελειώσει ποτέ το σχολείο.

Η Μελίνα με τον Τίτο Βανδή στο «Ποτέ την Κυριακή»

Από νωρίς εκδήλωσε τη μεγάλη αγάπη του για το θέατρο, στο οποίο εισήλθε δειλά το 1936 ερμηνεύοντας ρολάκια. Ταυτόχρονα έγραφε σενάρια στο ραδιόφωνο. Το 1940 βρίσκεται στο Χόλιγουντ όπου, προτού σκηνοθετήσει την πρώτη του ταινία, το «Nazi Agent» (1942),κατορθώνει να εργαστεί ως βοηθός. Ηταν τυχερός, γιατί στο ξεκίνημα της κινηματογραφικής του πορείας μαθήτευσε στο πλευρό του Αλφρεντ Χίτσκοκ και συνεργάστηκε με τον σκηνοθέτη Μαρκ Χέλινγκερ.

Στυλίστας του αστυνομικού φιλμ νουάρ συνεχίζει τη διαρκώς ανιούσα καριέρα του στα μεγάλα στούντιο της MGM και της Universal μέχρι τη στιγμή που το όνομα του βρίσκεται έπειτα από κάρφωμα συναδέλφου στη «μαύρη λίστα» του γερουσιαστή Μακάρθι. Μετά από περιπέτειες, αναγκάζεται να εγκαταλείψει την Αμερική. Εχει προλάβει να γυρίσει ταινίες με πρωταγωνιστές την Τζόαν Κρόφορντ και τον Τζον Γουέιν (Μετά την Καταισχύνη , 1943), τον Τσαρλς Λότον (The Canterville Ghost, 1944), τον Μπαρτ Λάνκαστερ (Ο δήμιος των κολασμένων, 1947).

«Τα πρώτα πέντε φιλμ μου δεν θέλω να τα θυμάμαι»,είχε πει. «Πρώτη ταινία κατά τη διάρκεια της οποίας αισθάνθηκα ότι κάτι άρχισα να αντιλαμβάνομαι από τή δουλειά είναι το "Brut Force" («Ο δήμιος των κολασμένων»)». Επόμενη ταινία που ο ίδιος μνημονεύει από την αμερικανική του περίοδο, η «Γυμνή πόλη» (1948) και, κυρίως, το αριστούργημά του, «Η νύχτα και η πόλη» (1950) με τον Ρίτσαρντ Γουίντμαρκ.

Η πρώτη ταινία που γυρίζει ο Ντασσέν στην Ευρώπη,το «Ριφιφί», κερδίζει βραβείο στις Κάννες το 1955 και γίνεται η αιτία της γνωριμίας του με τη Μελίνα Μερκούρη. Η μοιραία συνάντηση γίνεται στις 18 Μαΐου. Η Μελίνα βρίσκεται με τον Κακογιάννη στο Φεστιβάλ με την «Στέλλα». Ο έρωτάς τους ήταν κεραυνοβόλος.

Στην Ελλάδα ήρθε για πρώτη φορά το '56. Ενα χρόνο αργότερα γυρίζει την πρώτη του ταινία με πρωταγωνίστρια την Μελίνα, μια μεταφορά του μυθιστορήματος του Καζαντζάκη «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται». Ακολουθεί, με πρωταγωνίστρια την Μελίνα, ο «Θηλυκός Δαίμων» (1958) (στο καστ και η Τζίνα Λολομπρίτζιτα η πιο δύσκολη συνεργασία της καριέρας του, ο Μ. Μαστρογιάννι και ο Υβ Μοντάν). Ακολουθεί ένα κατάλογος με ταινίες στις οποίες σταθερά μούσα του ήταν η Μελίνα: «Ποτέ την Κυριακή» (1960), ταινία που ο Ντασσέν θυμάται τα γυρίσματά της ως «ένα ατελείωτο πανηγύρι» και χαρισε ένα Οσκαρ τραγουδιού στον Μάνο Χατζιδάκι, «Φαίδρα» (1961) με τον Α.Πέρκινς,«Τοπ καπί» (1963) με τον Π.Ουστίνοφ και «Στις 10.30 ένα καλοκαιρινό βράδυ» (1966) με τη Ρόμι Σνάιντερ.

Το 1967 το ζευγάρι ζει στο Μπρόντγουει ένα θρίαμβο με το μιούζικαλ «Ιλια Ντάρλινγκ», θεατρική μεταφορά του «Ποτέ την Κυριακή». Εκεί τους βρίσκει η δικτατορία και μένουν στο εξωτερικό ως επί το πλείστον στο Παρίσι μέχρι τη Μεταπολίτευση του 1974. Εντονα πολιτικοποιημένοι και υπέρμαχοι της Δημοκρατίας και οι δύο, αγωνίζονται με κάθε μέσον κατά των συνταγματαρχών, ενώ ανεβάζουν τη μια θεατρική παράσταση μετά την άλλη. Επώνυμοι και οι δυο στρέφουν τα φώτα της δημοσιότητας στην παθούσα Ελλάδα, στην οποία επιστρέφουν δύο μέρες μετά τη Μεταπολίτευση το 1974.

Την ίδια χρονιά ο Ντασσέν γύρισε με τη Μελίνα, τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Λόρενς Ολιβιέ το ντοκιμαντέρ «Δοκιμή» για τα επεισόδια στο Πολυτεχνείο.

Πρώτη θεατρική παράσταση του ζευγαριού μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα ήταν η «Οπερα της Πεντάρας» (Μακχήθ ο Νίκος Κούρκουλος). Ακολουθεί το «Γλυκό Πουλί της Νιότης», μια μεγάλη ερμηνευτική στιγμή της Μελίνας. Ο Ντασσέν συνέχισε για χρόνια να σκηνοθετεί σημαντικές παραστάσεις στην πρώτη κρατική σκηνή και στο ελεύθερο θεάτρο ( «Το σπίτι των Σπαραγμών», «Γλάρος», «Ο θάνατος του Εμποράκου» κ.ά.). Από ένα σημείο και μετά χωρίς τη Μελίνα.

«Δυστυχώς όμως από τον καιρό της χούντας και μετά το μυαλό της ήταν διαρκώς στην πολιτική. Ηξερα ότι όταν θα την κέρδιζε η πολιτική θα την έχανε το θέατρο», διαπίστωνε.

Το 1978 γυρίζει την «Κραυγή γυναικών» με τη Μελίνα και την Ελεν Μπέρνστιν και το 1980 την τελευταία του ταινία (χωρίς τη Μελίνα, αλλά με τον Ρίτσαρντ Μπάρτον) « Στα 16 γνώρισα τον έρωτα».

Τι αγαπούσε περισσότερο απ' όλα στο σινεμά; Το συνεργείο του. Ηταν οι ίδιοι άνθρωποι σε όλες τις ταινίες του, φίλοι, που αποκαλούσε «αριστοκράτες της εργαζόμενης τάξης».

Ο Ντασσέν από τον πρώτο του γάμο του με τη βιολονίστα Μπέατρις Λόουνερ είχε αποκτήσει τρία παιδιά: τον μουσικό Τζο Ντασσέν (που χάθηκε άδικα το '80) , την Τζούλι και τη Ρίκι. Από τα παιδιά του είχε αποκτήσει τρία εγγόνια.