Ελευθεροτυπία - «Πάντα να πειραματιζόμαστε»

Μικρός, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, στην Μπάια, προβληματιζόταν για το αν θα γίνει μουσικός, σκηνοθέτης ή ζωγράφος. Σήμερα, ο Καετάνο Βελόζο αναγνωρίζεται ως ένας από τους σπουδαιότερους συνθέτες - τραγουδιστές. Πρωταγωνίστησε δε σ' ένα από τα μεγαλύτερα πειράματα, παντρεύοντας τη λαϊκή μουσική της πατρίδας του Βραζιλίας, τις αφροκεντρικές παραδόσεις και την μπόσα νόβα του δασκάλου του Ζοάο Ζιλμπέρτο με το ροκ, την τζαζ, την αβανγκάρντ.

Το κίνημά του, το «τροπικαλίσμο», πρόλαβε ν' αναδείξει μορφές όπως τον Βελόζο, την αδερφή του Μαρία Μπετάνια, τον Ζιλμπέρτο Ζιλ, τον Τομ Ζε, την Γκαλ Κόστα, πριν διακοπεί απότομα από τη βραζιλιάνικη χούντα. Το 1969, αυτό, για τον Βελόζο και τον Ζιλ, σήμαινε φυλακή, κατ' οίκον περιορισμό, εξορία αλλά και διεθνή αναγνώριση: Δίσκοι με παγκόσμια απήχηση, βιβλία, ταινίες, σάουντρακ. Ολα αυτά τα χρόνια της 40χρονη καριέρας του -όπως έχει γράψει στην αυτοβιογραφία του «Tropical Truth: Α story of music and revolution in Brazil» που κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Ηλέκτρα»- ο Βελόζο ανακάλυπτε τον εαυτό του άλλοτε να κολυμπά ενάντια στο ρεύμα, άλλοτε να θολώνει τα νερά και άλλοτε ν' ανοίγει δρόμους. Στα 65 του έρχεται πρώτη φορά στην Ελλάδα για μια συναυλία την Πέμπτη, στις 21.30, στο Μπάντμιντον (εισιτ. 30, 40, 60, 80, 100 ευρώ). Εξ ου και η συνέντευξή μας:

- Η επικαιρότητα πλέον περιλαμβάνει κλιματικές αλλαγές, καταστροφή του περιβάλλοντος, νέους πολέμους που δεν δείχνουν να ευαισθητοποιούν -τουλάχιστον όχι τόσο όσο στη δεκαετία του '60- την κοινή γνώμη. Σαν να έχει επικρατήσει ένας νέος κυνισμός...

«Κι όμως, πρώτη φορά βλέπουμε τον πρόεδρο των ΗΠΑ να υποχρεώνεται ν' αναφέρεται σε περιβαλλοντικά ζητήματα. Είναι ο απόηχος μιας συζήτησης που χρονολογείται από τη δεκαετία του '60. Και δεν μου φαίνεται ιδιαίτερα πιθανό να ξεκινήσουν οι Αμερικανοί καινούριο πόλεμο κατά του Ιράν. Αρκετά προβλήματα έχει η κυβέρνησή τους στο να διατηρήσει στρατεύματα στο Ιράκ. Από την άλλη, οι πόλεμοι σήμερα δεν είναι αυτό που είχαμε συνηθίσει. Οι πολιτικές αξίες αλλάζουν».

«Οι Μπιτλς έκαναν τα σκουπίδια υψηλή τέχνη»

- Πόσο καθοριστικός ήταν γι' αυτές τις αλλαγές ο εθισμός στη βία που, σε πολλές περιπτώσεις, χαρακτήρισε τη μαζική κουλτούρα ιδιαίτερα μέσα από το σινεμά, τη διαφήμιση, τα ριάλιτι της TV;

«Η Βραζιλία, πάντως, εξάγει περισσότερες σαπουνόπερες από τις ΗΠΑ. Μία από τις ζωτικές συνιστώσες όλων των κινημάτων που γέννησε η δεκαετία του '60 ήταν ο προφανής τους σύνδεσμος με την αμερικανική μαζική κουλτούρα. Η Νουβέλ Βαγκ ύμνησε το Χόλιγουντ. Ο Μπομπ Ντίλαν και οι βραζιλιάνοι τροπικαλίστας υιοθέτησαν τις διεργασίες του ροκ εν ρολ. Οι Μπιτλς αναβάθμισαν εκείνο που έμοιαζε να είναι απλώς ένα αμερικανικό εμπορικό σκουπίδι στο επίπεδο της υψηλής τέχνης για τις μάζες. Η νέα αριστερά και η νεανική κουλτούρα ανά τον κόσμο τα αντικατόπτρισαν όλα αυτά. Τώρα αντιμετωπίζουμε τις συνέπειες. Θετικές και αρνητικές».

- Υπάρχει στις μέρες μας, σε μια εποχή κυριαρχίας της αγοράς, χώρος για καλλιτεχνική ελευθερία;

«Κάποιοι υιοθετούν έναν σκοπό. Αλλοι πιστεύουν πως με τις συμπεριφορές τους συνεισφέρουν σε μια πιο ελεύθερη ανθρωπότητα. Αλλά, εξετάζοντας το πρώτο σκέλος της ερώτησής σας, θα ρωτούσα αν υπάρχει αρκετός χώρος για καλλιτεχνική ελευθερία στις κομμουνιστικές χώρες πριν κάνω την ίδια ερώτηση για τις δικές μας ανοιχτές κοινωνίες. Σίγουρα, οφείλουμε να παραμένουμε κριτικοί απέναντι στην πραγματικότητα. Νομίζω, όμως, πως όση ελευθερία έχουμε δεν πρέπει να απορριφθεί στο όνομα κάποιας παλιάς ουτοπίας».

- Ο Ντέιβιντ Μπερν έχει χαρακτηρίσει τη δυτική ποπ ως το φαστ φουντ της μουσικής. Είναι, λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο καταδικασμένος ο ποπ δημιουργός να γράφει συμβατικά και προβλέψιμα;

«Ο Ντέιβιντ, πάντως, που είναι ένας από τους αγαπημένους μου, δεν φτιάχνει συμβατικά και αναμενόμενα κομμάτια. Και μεγάλωσε ακούγοντας ροκ εν ρολ».

- Δεν γράφονται κάθε μέρα τραγούδια σαν το «Come as you are» του Κερτ Κομπέιν. Τι σας οδήγησε να το διασκευάσετε στο δίσκο σας «Α foreign sound»;

«Πρόκειται για ένα σπουδαίο τραγούδι όπως και ολόκληρος ο δίσκος στον οποίο περιλαμβάνεται. Το τραγούδησα επειδή ανέκαθεν το θαύμαζα, αλλά και γιατί ένιωσα την ανάγκη να τονίσω τη δύναμη της αμερικανικής λαϊκής μουσικής από τον Ιρβιν Μπερλίν ώς τις καινούριες ροκ μπάντες».

- Στο νέο σας δίσκο διακρίνω μιαν επιστροφή στον καθαρό tropicalia ήχο...

«Είναι περισσότερο δίσκος μπάντας και μ' αυτή την έννοια μοιάζει αρκετά με αυτά που παίζαμε με τους Μουτάντες το 1968 στο Ρίο. Μοιάζει ακόμα με το "Transa", τον δεύτερο δίσκο που ηχογράφησα στο Λονδίνο την εποχή που ήμουν εκεί εξόριστος».

- Ζήσατε την εξορία από τη στρατιωτική χούντα της πατρίδας σας στις αρχές του '70. Σήμερα θα συμμετείχατε σε κάποια από τις μεγάλες συναυλίες που διοργανώνονται από αστέρες του ροκ και της ποπ με αφορμή ζητήματα όπως ο πόλεμος, η προσφυγιά, η φτώχεια ή το AIDS;

«Δεν μ' ενθουσιάζει και τόσο η ιδέα της συμμετοχής σε τέτοιες εκδηλώσεις. Ετσι κι αλλιώς δεν πιστεύω πως η μουσική μπορεί να είναι ή να προσφέρει κάποια εναλλακτική πρόταση στον πόλεμο, τις πολυεθνικές ή την παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Εχει κριτικάρει αλλά και έχει ενθαρρύνει πολέμους. Και βεβαίως αποτελεί μέρος πολυεθνικών οργανισμών χωρίς απαραιτήτως να χάνει τη δύναμή της ως καλλιτεχνικής φόρμας. Τελευταία, αρκετοί νέοι ροκ καλλιτέχνες επικαλούνται το τροπικαλίσμο. Οι περισσότεροι βλέπουν σ' αυτό το φαινόμενο έναν τρόπο να επιβεβαιώσουν την πολυπολιτισμικότητα που διατυμπανίζεται στις πλούσιες χώρες. Αλλά, ως Βραζιλιάνος, βλέπω την πολυπολιτισμικότητα ως ανωμαλία: Στη Βραζιλία είμαστε συνηθισμένοι σε πραγματικά μπερδέματα, όχι στο να βλέπουμε διαφορετικές ομάδες ν' ανέχονται η μία την άλλη. Η Βραζιλία είναι μια από τις πιο άδικες χώρες στον κόσμο, από οικονομικής απόψεως. Συχνά, το φυλετικό μας ανακάτεμα βοηθά την καταπίεση και κρύβει τις ανισότητες. Ομως βρίσκω τη φυλετική μας σύγχυση ανώτερη από την ιδέα της πολυπολιτισμικότητας».

- Εχετε πει πως σήμερα νιώθετε πως είστε πιο αριστερά απ' αυτά που θεωρούσατε δυνατά το 1967. Ποια, κατά τη γνώμη σας, είναι τα στοιχεία που κάνουν σήμερα την αριστερά φρέσκια και ουσιώδη;

«Το σχεδόν ανέφικτό της. Πρέπει ν' ανακαλύπτουμε, να πειραματιζόμαστε, να δημιουργούμε. Αυτά έχουν πολύ μεγαλύτερη σχέση μ' αυτό που μπορούμε ν' αποκαλούμε "αριστερά", παρά η θρησκευτική πίστη στο μαρξιστικό δόγμα».

«Ο Τσάβες είναι σαν την μπούρκα»

- Και η άνοδος των αριστερών κυβερνήσεων στη Λατινική Αμερική; Μπορεί κανείς να πει πως είναι προάγγελος μιας νέας παναμερικανικής συνείδησης;

«Θεωρώ άκρως ενδιαφέρουσες τις διασκεδαστικές ομιλίες του Τσάβες και τη ρεαλιστική του οικονομία του πετρελαίου. Οι Αμερικανοί είναι εχθροί στα λόγια, αλλά καλοί συνεταίροι στις μπίζνες! Εκτιμώ ιδιαίτερα τα προοδευτικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας και, επομένως, αντιμετωπίζω με δυσπιστία συμπεριφορές που αποπνέουν τον παλιό λαϊκισμό που έχουμε γνωρίσει τόσα χρόνια στη Λατινική Αμερική. Εχω πει πως ο Τσάβες είναι σαν την μπούρκα: κάτι που θεωρήσαμε οπισθοδρομικό, αλλά που τελικά κατέληξε εικόνισμα για τον 21ο αιώνα. Τώρα, λέω απλώς το εξής: Μαζί με τον Εβο Μοράλες (καταπληκτικό όνομα, έτσι; Εβο είναι το αρσενικό του Εύα σε συνδυασμό με το "Moral" (Ηθικός) ως επώνυμο. Αναρωτιέμαι αν η γυναίκα του ονομάζεται Αδάμα!) ίσως προσφέρουν ένα αντίπαλον δέος στη νεοφιλελεύθερη ορθοδοξία».

- Στη σημερινή κυβέρνηση του προέδρου Λούλα στη Βραζιλία, υπουργός Πολιτισμού είναι ο φίλος και συνοδοιπόρος σας στο τροπικαλίσμο, ο Ζιλμπέρτο Ζιλ. Πώς τον βλέπετε ως πολιτικό;

«Μου αρέσουν οι "Γέφυρες πολιτισμού" (το πρόγραμμα που έχει εγκαινιάσει ο Ζιλ και αφορά την εκπαίδευση των νέων στις φαβέλες). Μου αρέσει το ενδιαφέρον του για μια σειρά από σημερινά θέματα που αφορούν την πνευματική ιδιοκτησία στους καιρούς της ψηφιακής αναπαραγωγής. Εκτιμώ τη διεθνή του εμβέλεια, κάτι που δίνει στο υπουργείο του -και στην κυβέρνηση Λούλα- προσοχή και πρεστίζ».

- Πριν από δύο χρόνια, μου είχε μιλήσει για τα σχέδιά του να «ανεβάσει» ολόκληρη τη βραζιλιάνικη μουσική στο Ιντερνετ. Πώς αντιμετωπίζετε τα νέα ψηφιακά δεδομένα; Επρεπε η μουσική να «κατεβάζεται» ελεύθερα;

«Μα, η μουσική ΕΙΝΑΙ ελεύθερη. Τα πνευματικά δημιουργήματα είναι για τον καθένα. Πρώτα απ' όλα, γιατί δεν μπορείς να κάνεις διαφορετικά. Τα βιβλία μπορούν να διαβαστούν, οι ιστορίες και οι ιδέες τους μπορούν να ειπωθούν, υπάρχουν, εξάλλου, δημόσιες βιβλιοθήκες παντού. Η κατοχή του δικαιώματος του δημιουργού δεν είναι το ίδιο με το να κατέχεις ένα αυτοκίνητο ή ένα ψυγείο. Είναι ένα περιστασιακό δικαίωμα που ο νόμος προσφέρει στο άτομο που παράγει πρωτότυπο υλικό. Αυτό που εισπράττει είναι στην πραγματικότητα πολύ λίγο σε σχέση με τη χρήση της ανακάλυψής του. Δεν καταλαβαίνω γιατί να του στερήσουμε και αυτό το δικαίωμα. Είναι αλήθεια πως έχει γίνει πολύ δύσκολο να ελέγχουμε τα θέματα αυτά σήμερα. Και γι' αυτό, νέες τεχνολογίες και νέοι νόμοι πρέπει να δημιουργηθούν».