Ελευθεροτυπία - «Καιρός να μάθετε την ιστορία σας»

Το είδαμε κι αυτό: Μια ταινία να δημιουργεί σάλο στα τηλεοπτικά παράθυρα, πριν καν προβληθεί στην Ελλάδα! Πρόκειται για τη νέα, βραβευμένη δημιουργία του σκοπιανού σκηνοθέτη Μίλτσο Μαντσέφσκι με τίτλο «Σκιές», που έχει μεν βρει διανομή στην Ελλάδα, αλλά παραμένει άγνωστο αν και πότε θα βγει στις αίθουσες καθώς συνεχίζεται το σήριαλ με το όνομα των Σκοπίων.

Πρόκειται για ένα καλοφτιαγμένο ερωτικό θρίλερ φαντασμάτων. Αλλά όχι... οποιωνδήποτε φαντασμάτων. Σύμφωνα με το σενάριο, αποτελούν θύματα των μαζικών εκκαθαρίσεων των Ελλήνων σε βάρος των «Μακεδόνων του Αιγαίου». Η ταινία εστιάζει στην ψυχοσύνθεση του ήρωα, ο οποίος μόλις στο τέλος συνειδητοποιεί πως καλείται να δώσει λύση στο δράμα των βασανισμένων αυτών ψυχών. Διότι τα φαντάσματα αυτά, που στοιχειώνουν την καθημερινότητά του ύστερα από ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα, δεν βρίσκουν λύτρωση. Οι τάφοι τους έχουν συληθεί και τα κόκαλά τους έχουν κλαπεί... Το μότο, άλλωστε, που συνοδεύει το τρέιλερ είναι «Μερικές φορές οι πεθαμένοι μιλούν πιο δυνατά από τους ζωντανούς».

Η ταινία αν και υποβλήθηκε στο τελευταίο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, δεν εντάχθηκε στο πρόγραμμά του.

Ο 49χρονος Μίλτσο Μαντσέφκσι έχει εξελιχθεί σε ένα είδος εθνικού σκηνοθέτη των Σκοπίων. Οι ταινίες του έχουν κόψει εκατομμύρια εισιτήρια, και έχουν βγει εκτός συνόρων, χαρίζοντάς του σημαντικές διεθνείς βραβεύσεις. Σήμερα διδάσκει κινηματογράφο σε πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Εκεί του στείλαμε τις ερωτήσεις μας και μας απάντησε γραπτώς. Ανάμεσα στις απαντήσεις του επισημαίνουμε κραυγαλέες ιστορικές ανακρίβειες, όπως π.χ. ότι στην Ελλάδα αρχίσαμε να χρησιμοποιούμε το όνομα Μακεδονία μόλις την τελευταία εικοσαετία! Εχει, ωστόσο, σημασία να δει κανείς πώς σκέφτεται ένας Σκοπιανός που όχι απλώς έχει αυτή τη γραμμή, αλλά αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους διανοούμενους της χώρας με επιρροή στο εξωτερικό.

«Δεν μιλώ για την Ελλάδα, αλλά...»

- Κάποιες σκηνές από τις «Σκιές» προκάλεσαν εξαιρετικά αρνητικά σχόλια από μια μεγάλη μερίδα Ελλήνων -ακόμα και από τους πιο προοδευτικούς. Είναι δυνατόν να μιλάτε για γενοκτονία, ναπάλμ, και φαντάσματα-θύματα των κακών Ελλήνων να βγαίνουν από τον τάφο;

«Δεν είμαι σίγουρος για ποιες σκηνές μιλάτε. Η ταινία δεν αναφέρει την Ελλάδα ή μια γενοκτονία. Είναι μια ταινία για πολλά ζητήματα, όπως το να αφήνεις πίσω σου το παρελθόν, το προσωπικό έναντι της κοινωνικής ευθύνης, τη διαφθορά, τους οικογενειακούς δεσμούς (και ιδιαίτερα τις μεσογειακές μαμάδες και τους γιους τους), την καταδικασμένη αγάπη, τον φόβο του θανάτου, τα κοινωνικά ταμπού, όμως σίγουρα δεν είναι για την Ελλάδα. Είναι αξιοπερίεργο το πώς κάποιοι άνθρωποι αναγνωρίζουν παντού τους εαυτούς τους».

- Πολλοί στο παρελθόν θεώρησαν πως οι ταινίες σας, όπως το «Πριν από τη βροχή», θεμελιώνουν μια γέφυρα φιλίας μεταξύ των δύο χωρών. Ομως, το μόνο που βλέπουν τώρα (πέραν των αδιαμφισβήτητων καλλιτεχνικών αρετών της ταινίας) είναι ένα επικίνδυνο, προκλητικό σχόλιο σε μια περίοδο έντασης μεταξύ των δύο χωρών.

«Αυτό το φιλμ δεν διαφέρει από το προηγούμενά μου ως προς τις γέφυρες φιλίας που αναφέρετε. Είναι φτιαγμένο από καρδιάς, καταπιάνεται με το πένθος και την αγάπη, και ουσιαστικά προσφέρει έναν καθρέφτη στους θεατές του (ανεξάρτητα από το αν είναι άπληστοι για χρήμα, εξουσία ή γη). Οι "Σκιές" προβλήθηκαν σε τέσσερις ηπείρους και κανείς δεν διέκρινε εκεί κάποια ανθελληνική πρόκληση στην ταινία. Είναι λίγο απογοητευτικό να ακούω πως αυτού του είδους η παρανοϊκή σκέψη προέρχεται από μία χώρα που αυτοχαρακτηρίζεται λίκνο της δημοκρατίας».

- Η τέχνη μπορεί να αποτελέσει ένα επικίνδυνο όπλο σε δύσκολες στιγμές. Ολες οι χώρες έχουν βιώσει δυσάρεστες στιγμές στην ιστορία τους. Π.χ. οι Ελληνες κατά την διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας ή πιο πρόσφατα στην Κύπρο. Θα ήταν πολύ εύκολο για μας να κάνουμε ένα φιλμ που να απεικονίζει τις ακρότητες των Τούρκων. Αλλά το να το κάνουμε τώρα, που γίνεται μια προσπάθεια να αμβλυνθεί το αρνητικό κλίμα, μεταξύ των δύο χωρών υποδηλώνει κάτι. Εσείς γιατί επιμένετε να εστιάζετε σε ένα τόσο αμφιλεγόμενο ζήτημα μια τέτοια στιγμή; Θα μπορούσε να θεωρηθεί μια εθνικιστική προσέγγιση.

«Σας υπενθυμίζω άλλη μια φορά πως οι "Σκιές" δεν εστιάζουν στην Ελλάδα. Η ταινία κάνει μια μνεία (σε δύο σειρές εν μέσω χιλίων) για τα απίστευτα δεινά των Μακεδόνων του Αιγαίου, αλλά επικεντρώνεται περισσότερο σε άλλα ανθρώπινα ζητήματα, όπως η υπευθυνότητα, οι οικογενειακές σχέσεις, ο φόβος και η επιθυμία. Ακόμα και όταν αναφέρεται στους Μακεδόνες του Αιγαίου, ενδιαφέρεται για τα βάσανά τους -η Ελλάδα ποτέ δεν αναφέρεται. Ομως εάν επιμένετε να μιλάμε για πολιτική και μάλιστα με τρόπο απόλυτο για το ποιος έχει το δίκιο, τότε επιτρέψτε μου να προκαλέσω τους αναγνώστες σας να σκεφτούν για την ζημιά που μπορεί να δημιουργήσει αυτού του είδους η εθνικιστική υστερία, ο εγωκεντρισμός και οι πολιτικοί που χειραγωγούν τον κόσμο.

»Κατ' αρχάς ο κόσμος θα έπρεπε να μελετήσει ανεξάρτητες πηγές και να μάθει λίγα περισσότερα για την ιστορία του. Η άρνηση, η προπαγάνδα και οι υστερικές αντιδράσεις από θέση εξουσίας δεν πρόκειται να αλλάξουν την ιστορική αλήθεια. Είναι θλιβερό το ότι για την Ελλάδα οι εθνικές εκκαθαρίσεις των Μακεδόνων δεν έχουν καταγραφεί επισήμως. Σας παραπέμπω σε μια σειρά από ανεξάρτητα ιστορικά δεδομένα, συμπεριλαμβανομένου τής Αναφοράς τής Επιτροπής Κάρνεγκι του 1914, αλλά κυρίως θα σας ζητούσα να μιλήσετε στους δεκάδες χιλιάδες μακεδόνες πρόσφυγες και τα παιδιά προσφύγων που ζουν στο Τορόντο, τη Μελβούρνη, την Τασκένδη, την Πολωνία, τη Ρουμανία, τη Δημοκρατία της Τσεχίας. Δεν μιλάω για χαρακτήρες κάποιας ταινίας, αλλά για ανθρώπους με σάρκα και οστά, που έχουν υποστεί τα δεινά μιας πραγματικής εθνικής κάθαρσης. Εχασαν την οικογένειά τους και εκδιώχθηκαν από τα σπίτια τους στην Ελλάδα. Και ναι, κάποιοι απ' αυτούς υπό την απειλή των ναπάλμ (που για πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκαν στον Γράμμο, σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες) ή ξιφολόγχης.

»Θα σας εφιστούσα, επίσης, την προσοχή στο γεγονός πως το 1923 η επίσημη Ελλάδα εξέδωσε ένα βιβλιαράκι στα μακεδονικά, στα κυριλικά, για τους μακεδόνες μαθητές της πρώτης τάξης στην Ελλάδα, όμως αργότερα το απέσυρε, το κατέστρεψε και το αρνήθηκε. Επίσης, στο γεγονός πως τα μακεδονικά (αυτά που εσείς ονομάζετε σλαβικά) τοπωνύμια, στα αποκαλούμενα τότε από την επίσημη Ελλάδα «προσφάτως κατακτημένα εδάφη», έχουν διαγραφεί από τα δικαστικά διατάγματα και η γλώσσα απαγορεύτηκε.

»Ακόμα και η ίδια η λέξη που είναι τώρα στο επίκεντρο αυτής της γελοίας διαμάχης, η λέξη «Μακεδονία», δεν χρησιμοποιείτο στην Ελλάδα μέχρι πριν από 20 χρόνια. Το δικό σας υπουργείο Μακεδονίας και Θράκης ήταν το υπουργείο Βόρειας Ελλάδας και Θράκης μέχρι τα τέλη του '80. Το να καταπνίγετε τη χρήση της λέξης «Μακεδονία» και ύστερα να κάνετε στροφή 180 μοιρών διεκδικώντας το αποκλειστικό δικαίωμα να την χρησιμοποιείτε, αποτελούν τις δύο όψεις της ίδιας στρατηγικής -δηλαδή της απόπειρας αφομοίωσης της γης, της κουλτούρας και της κληρονομιάς της Μακεδονίας με αυτές της Ελλάδας.

»Ομως, η Μακεδονία δεν υπήρξε ποτέ μέρος της Ελλάδας μέχρι το 1912. Κανενός είδους πολιτική υστερία, άρνηση ή παρενόχληση σήμερα δεν θα αλλάξει το γεγονός πως η ελληνική επαρχία της Μακεδονίας έχει υπάρξει τμήμα της Ελλάδας για ένα απειροελάχιστο διάστημα -μιλώντας με ιστορικούς όρους -95 χρόνια».

- Είναι γνωστό πως οι σλαβόφωνοι πληθυσμοί της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής της Μακεδονίας υπέφεραν και από τους Οθωμανούς και από τους Βούλγαρους. Εσείς όμως εστιάζετε στους Ελληνες. Αναρωτιέμαι αν η Βουλγαρία θα έμπαινε ως συμπαραγωγός στην ταινία σας αν θίγατε και αυτήν την παράμετρο.

«Δεν είδατε την τελευταία μου ταινία "Σκόνη". Σε αυτήν, μεταξύ άλλων, μιλάω για τις ακρότητες του οθωμανικού στρατού στη Μακεδονία. Ο τούρκος πρέσβης ήρθε στο σετ θέλωντας να εκφράσει την ανησυχία του σε σχέση με το "πώς θα απεικονιζόταν η Τουρκία στο φιλμ". Του είπα πως όλοι οι άντρες με όπλα (είτε αυτοί είναι Τούρκοι, Μακεδόνες Ελληνες, Αλβανοί ή Αμερικάνοι) είναι οι κακοί της ταινίας και οι καλοί είναι οι γυναίκες που δίνουν ζωή. Το ξαναλέω, οι "Σκιές" δεν είναι για την Ελλάδα. Αναρωτιέται κανείς από πού πηγάζει αυτή η ευαισθησία σας. Εκτός από τη Βουλγαρία, οι συμπαραγωγοί μας ήταν από Γερμανία, Ιταλία και Ισπανία, καθώς και το Eurimages (από το Συμβούλιο της Ευρώπης). Υπονοείτε πως όλοι αυτοί πήραν μέρος σε μια ανθελληνική συνωμοσία;».

- Στο τέλος της ταινίας, ο ήρωας θάβει, επιτέλους, τα κόκαλα των φαντασμάτων. Και βρίσκει την ηρεμία της ψυχής του. Αυτή η σκηνή είναι συμβολική για το πώς η νέα γενιά στη χώρα σας πρέπει να αντιμετωπίσει το παρελθόν; Να προχωρήσει μπροστά;

«Απολύτως. Και στη χώρα σας επίσης. Ομως πρώτα απ' όλα πρέπει να αναγνωρίσουν τις αμαρτίες των πατέρων τους. Δεν μπορείς να προχωρήσεις μπροστά και να συγχωρήσεις χωρίς να αποδεχτείς τις παλιές αμαρτίες. Η Αυστραλία πρόσφατα απολογήθηκε στους Αβορίγινες. Ο Βίλι Μπραντ γονάτισε και ζήτησε συγχώρεση.

»Η Γερμανία αναγνώρισε αυτά που έκανε, αποδέχθηκε την ευθύνη και προχωράει για καλύτερες μέρες. Στη χώρα μου θέλουν απελπισμένα να αφήσουν πίσω τους το παρελθόν, να κινηθούν προς το μέλλον, πιστεύοντας πως το ΝΑΤΟ, η Ε.Ε. και η ένταξή είναι ο δρόμος για το μέλλον. Και παλεύουν σκληρά για να το πετύχουν. Είναι οι έλληνες πολιτικοί, οι οποίοι πυροδοτούν την εθνικιστική υστερία προς ίδιον πολιτικό όφελος τη στιγμή που συγκαλύπτουν τα κρίματα του παρελθόντος, αυτοί που μπλοκάρουν την ένταξη μας.

»Ας το παραδεχτούμε: το ζήτημα της ονομασίας είναι γελοίο. Μου θυμίζει Μπέκετ ή Ιονέσκο. Είναι απλώς ένα πρόσχημα για να βάλουν ένα φράγμα σε αυτήν τη φτωχή χώρα (συνθλίβοντας την οικονομία της) και να την αποσταθεροποιήσουν, θέτοντας βέτο ως προς την άνοδό της στην διεθνή κοινότητα. Αυτή η εγωκεντρική συμπεριφορά είναι επικίνδυνη. Το επιχείρημα πως η λιλιπούτεια Μακεδονία με τους 8.000 στρατιώτες μπορεί να αποτελέσει εθνική απειλή για την πανίσχυρη ως μέλος του ΝΑΤΟ Ελλάδα με τους 240.000 στρατιώτες, τα αεροπλάνα και τον εξοπλισμό, είναι γελοίο. Ο μάτσο ελέφαντας να φοβάται το ποντίκι;

»Το πιο σημαντικό ερώτημα είναι ζήτημα εντιμότητας και ευπρέπειας. Τι σας δίνει το δικαίωμα να ρθείτε και να μου πείτε πώς μπορώ ή δεν μπορώ να ονομάζω τον εαυτό μου; Δεν βρίσκετε πως αυτό είναι τρομακτικά αγενές;».

- Είχατε προσωπική εμπειρία με αυτούς που ονομάζετε «Μακεδόνες του Αιγαίου»;

«Εχω μακεδόνες φίλους που γεννήθηκαν στο Ουζμπεκιστάν και την Τσεχοσλοβακία διότι οι γονείς τους τράπηκαν σε φυγή για να σώσουν τη ζωή τους, περνώντας τα σύνορα, ως παιδιά. Οι γονείς τους μεγάλωσαν σε ορφανοτροφεία. Εχω έναν φίλο στην Κολωνία (Γερμανία) που η γιαγιά του πέθανε στο χιόνι καθώς περνούσαν τα ελληνικά σύνορα. Γνωρίζω ανθρώπους που ραγίζει η καρδιά τους για το ότι δεν μπορούν να επιστρέψουν στους τάφους των γονιών τους ή στα σπίτια που γεννήθηκαν διότι αυτά έχουν δημευθεί, και δεν τους δίδεται βίζα να ξαναμπούν. Ως φοιτητής, επιχειρώντας να βγάλω ελληνική βίζα, έπρεπε να δείξω τα πιστοποιητικά γέννησης των γονιών μου στο ελληνικό προξενείο στα Σκόπια, απλώς για να αποδείξω πως οι γονείς μου δεν ήταν γεννημένοι στην Ελλάδα. Διαφορετικά δεν θα μπορούσα να βγάλω τουριστική βίζα. Σε έναν φίλο από την Αμερική δεν επετράπη να μπει στην Ελλάδα διότι στο παρελθόν είχε μιλήσει για το ζήτημα των εθνικών εκκαθαρίσεων. Εχω έναν φίλο που ο παππούς του εκτελέστηκε στην Ελλάδα».

- Εάν μάχεστε για το δικαίωμά σας να λέγεστε «Μακεδόνες», τι πρέπει να κάνουν οι δικοί μας Μακεδόνες; Αυτοί που έπαιξαν την ταινία σας «Πριν απ' τη βροχή» στην πρωτεύουσα της ελληνικής Μακεδονίας, τη Θεσσαλονίκη, και την αγκάλιασαν με ενθουσιασμό;

«Χαίρομαι που τους άρεσε η ταινία μου. Εύχομαι αυτοί οι ίδιοι θεατές και διανοούμενοι να ήταν σε επαφή με τους έλληνες αξιωματούχους που προσπάθησαν να αποκλείσουν την ταινία από το φεστιβάλ στην Βενετία και από τα Οσκαρ το 1995, αν και το φιλμ ουδεμία σχέση με Ελλάδα είχε. Ως προς το ζήτημα των Μακεδόνων, φοβάμαι πως μπερδεύετε δύο διαφορετικά πράγματα.

»Οι άνθρωποι που στην Ελλάδα ονομάζετε Μακεδόνες είναι Ελληνες που ζουν στη Μακεδονία. Η εθνικότητά τους είναι ελληνική. Οπως για παράδειγμα ένας Ελληνας στη Θράκη θα ονόμαζε τον εαυτό του Ελληνα Θρακιώτη. Ομως οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που ζουν στη Δημοκρατία της Μακεδονίας είναι μακεδονικής εθνότητας. Ετσι ακριβώς νιώθω, έτσι ένιωθε ο πατέρας μου και ο παππούς μου.

Στην αυγή του 20ού αιώνα υπήρχαν μετανάστες που ήρθαν στην Αμερική από την οθωμανική αυτοκρατορία, δηλώνοντας πως ανήκαν στη μακεδονική εθνότητα. Αυτά είναι αδιάσειστα γεγονότα, ανεξάρτητα από τα παιδαριώδη ξεσπάσματα οργής των ελλήνων πολιτικών και από το πόσα εμπάργκο ή βέτο επιβάλλει η Ελλάδα. Ισως είναι δύσκολο να το συλλάβουν αυτό οι έλληνες πολίτες, καθώς είναι ίσως η τελευταία χώρα στην Ευρώπη που δεν αναγνωρίζει την έννοια των εθνικών μειονοτήτων (ούτε τα δικαιώματά τους), και της έχουν γίνει επιπλήξεις γι' αυτό από πλήθος διεθνών ιδρυμάτων. Αλλά αυτό είναι ένα ζήτημα ταυτότητας και αξιοπρέπειας, στοιχειώδες για κάθε ανθρώπινο ον, και είναι βαθιά προσβλητικό όταν κάποιος επιχειρεί να παίξει με αυτό».