Ελευθεροτυπία - Performance σε βυζαντινό εκκλησάκι της Σαρδηνίας

Πώς συμβιώνουμε στο εξής με την τέχνη, αλλά και τι είναι η τέχνη ως επιδοτούμενη θεσμική παραγωγή, διαφημιστική παραγωγή, θέαμα, υπερθέαμα, κομμάτι ενός οικονομίστικου deal, στο οποίο παίζουν τα golden boys -ενίοτε και girls- στο πλαίσιο του πλουμιστού, κακόγουστου, μεταμοντέρνου νεοφιλελευθερισμού;

Ο κορυφαίος Ιταλός ηθοποιός Paolo Musio, ενώ προετοιμάζεται μέσα στο εκκλησάκι τού Αγίου Λορέντζο για την performance, που βασιζόταν σε κείμενο του Carlo Michelstraedter

Οι πρακτικές δεξιότητες, που κάποτε ονομάσαμε «τέχνη του κορνιζάδικου», ωχριούν μπροστά στην ικανότητα επιβίωσης του είδους που ο Αυστραλός φιλόσοφος Kim Starelny ονομάζει «διεστραμμένα ευφυές». Είναι το είδος που συναινεί στο νέο ζητούμενο, αλλά και εκχωρεί πρόθυμα ό,τι αποτελούσε την πολυτέλεια μιας αθωότητας. Αγαπάμε ακόμη την έντιμη τέχνη μιας γνησιότητας, αγαπάμε ακόμη το ταπεινό κομμάτι της τέχνης που δεν οργανώνεται για την τηλεόραση, τις εφημερίδες, το μεγάλο κοινό, άσχετα αν τα διαθέτει όλα αυτά, εκ των υστέρων.

Θα αναφερθώ στην performance, που δεν σχεδίασε, αλλά άφησε να εξελιχθεί ένας άνθρωπος του θεάτρου, ο Θόδωρος Τερζόπουλος. Ενα χρονικό πέντε ημερών με απρόοπτα, δυσκολίες και γοητεία, σε συνάρτηση με τη φύση και τους ανθρώπους μιας πολύ ιδιαίτερης κοινωνίας.

Ημέρα πρώτη

Ταξιδεύουμε από την Αθήνα στη Ρώμη και από εκεί στην Ολμπια. Ο Τερζόπουλος έχει δεδομένο τον τεράστιο ηθοποιό του καιρού μας, τον Ιταλό Paolo Musio, και το απόσπασμα «Η έρημος» από το κείμενο του Carlo Michelstraedter «Πειθώ και ρητορική», γραμμένο το 1909, έναν χρόνο πριν αυτοκτονήσει. Ολα τα άλλα θα βρεθούν επί τόπου, ακόμη και τα πρόβατα, στους φωνητικούς φθόγγους των οποίων θα προσαρμοστούν οι φωνές των ανθρώπων. Βλέπετε, το κείμενο μιλά για την καταστροφή, τον θάνατο, τις τελευταίες στιγμές ενός ανθρώπου σε κατάσταση τρόμου από μια επερχόμενη βία που σαρώνει τα πάντα. Καταριέται τους πολιτικούς, τους δημοσιογράφους, τους τραπεζίτες, το σύστημα μιας απόλυτης διαφθοράς που φέρνει το τέλος. Επιζητεί, μαζί με την κραυγή του ανθρώπου, την κραυγή της φύσης και των ζώων.

Φτάνουμε απόγευμα. Μπαίνουμε σε ένα θεατράκι τού Nuoro, της πρωτεύουσας της ορεινής Σαρδηνίας. Εκεί, ο ηθοποιός Giovanni Caroni, μαθητής του Τερζόπουλου, ανεβάζει μια παράσταση πάνω στο Αντόνιο Γκράμσι, ενώ παραχωρεί για κάποιες ώρες τον χώρο, ώστε να ακούσει ο Τερζόπουλος τενόρους της παράδοσης των βοσκών της Oliana. Είναι περιοχές στην άκρη του πουθενά, όχι και πολλά χιλιόμετρα από την περίφημη Κόστα Σμεράλδα και το Πόρτο Τσέρβο, τις παραλίες δηλαδή που αξιοποίησε η επένδυση του Αγά Χαν και σήμερα έχουν ιδιοκτήτη τον Αμπράμοβιτς.

Η ομάδα τενόρων της Ολιάνα κατέφτασε για την performance, ντυμένη με παραδοσιακές στολές

Στα βουνά, ωστόσο, της Σαρδώ -έτσι ονόμαζαν τη Σαρδηνία οι αρχαίοι Ελληνες-, η τουριστική διαμονή των κροίσων της Ρωσίας μάλλον άγνωστη είναι. Αντίθετα, γνωρίζουν καλά την Ελλάδα, διατηρούν τοπωνυμίες από την εποχή του κλέους, αρκετοί έχουν ελληνικά ονόματα. Παράδειγμα, ο νεαρός γιος ενός πρώην τοπικού δημάρχου, με το όνομα Πάρις και το επώνυμο Αθηναίος.

Φτάνουν πέντε νέοι άνθρωποι, η ομάδα τενόρων της Ολιάνας (το όνομα είναι εξέλιξη του «Ιλιον»). Ενας τραγουδά κι οι άλλοι κάνουν με τη φωνή τους τα όργανα. Ενας είναι δικηγόρος και οι άλλοι βοσκοί, που πρώτο τους ενδιαφέρον είναι η σύνδεσή τους με την παράδοση και το ζήτημα της αυτονομίας της Σαρδηνίας. Είναι εξαιρετικοί. Ραντεβού το επόμενο απόγευμα, όπου θα μπει στις κραυγές και ο Ηράκλειτος.

Ημέρα δεύτερη

Αναζήτηση χώρου για το συμβάν, από χωριό σε χωριό. Χωράφια με ελιές, ρέματα, εγκαταλελειμμένοι σταθμοί γεμάτοι σύριγγες, όλα παίζουν. Τελικά, επιλέγεται ο πρώτος χώρος, με αρκετά από τα 6 εκατομμύρια πρόβατα που έχει το νησί, και αποφασίζεται στο μικρό καφενείο του χωριού ότι τη μεθεπόμενη ημέρα θα εξελιχθεί η δράση, ενώ οι ντόπιοι ρωτούν και ξαναρωτούν αν πρόκειται για θέατρο ή για κάτι άλλο. Είναι τα γνωστά συρταράκια της ταξινόμησης -εδώ παράσταση, εκεί δράση, αλλού εγκατάσταση ή performance. Εμειναν με την απορία. Την επόμενη ημέρα έγινε ένας φόνος, από εκείνους που συμβαίνουν στους τόπους της Καμόρρα, και το χωριό είχε πένθος.

Προχωρούμε με το αυτοκίνητο προς το χωριό Silanus, ψηλά στο βουνό. Μια ηλικιωμένη με παροτρύνει να δω μια εκκλησία βυζαντινού τύπου. Πηγαίνουμε. Είναι μια μικρή διαδρομή με τα πόδια, μέσα σε ελιές και φραγκοσυκιές έως ένα πλάτωμα -περίβολο της εκκλησίας με φόρμες γλυπτικές σε σχήμα φαλλού- οι γνωστές συνήθειες των χριστιανών να φτιάχνουν τις εκκλησίες τους σε χώρους αρχαιολογικούς. Η εκκλησία, πάντως, είναι βυζαντινή, του 12ου αιώνα, με ωραία συντηρημένες τοιχογραφίες του ορθόδοξου τυπικού και ένα άγαλμα του Αγίου Λορέντζο, ο οποίος τιμάται εκεί, σήμερα. Δίδεται αμέσως άδεια από τον τοπάρχη και τον παπά, οι οποίοι πάλι νομίζουν ότι πρόκειται για κλασική παράσταση, είναι και ελληνολάτρες, και προσπαθούν με δυσκολία να κατανοήσουν για ποιον λόγο δεν χρειάζεται ηλεκτρικό ρεύμα ούτε και πρες κόνφερανς στην τοπική εφημερίδα.

Ημέρα τρίτη

Οι μουσικοί είναι πια φίλοι. Τα βράδια οργανώνουν τραπέζια στα χειμαδιά, όπου σε κάθε τζάκι από τα τρία δωμάτια του σπιτιού ψήνεται και διαφορετικό κρέας. Φτάνουν στη Σαρδηνία ο διευθυντής του Piccolo Theatro του Μιλάνου, όπου ο Τερζόπουλος έχει παράσταση τον Ιανουάριο, και οι διευθυντές των Κρατικών της Ούρμπια και της Μπολόνια, που ενδιαφέρονται για την εξέλιξη του project και τη μεταφορά από τους εναλλακτικούς χώρους στα μεγάλα θέατρα.

Ημέρα τέταρτη

Νωρίς το μεσημέρι,αναχωρούμε για την εκκλησία. Ο χώρος ετοιμάζεται σε δέκα λεπτά με κεριά και ο Paolo Musio μπαίνει για να κάνει γυμναστική, έως ότου εξαντληθεί, ώστε πραγματικά να μπει στον κόσμο των νεκρών. Οι τενόροι φτάνουν με στολές παραδοσιακές. Σιγά-σιγά, κόσμος ανηφορίζει μέχρι που το προαύλιο με τους φαλλούς γεμίζει.

Ανοίγει η πόρτα της εκκλησίας και οι άνθρωποι κάνουν τον σταυρό τους και κάθονται στα στασίδια. Είναι ένας τραγικός διάλογος για το τέλος της βίας, λίγο πριν ο άνθρωπος βρεθεί στον Αδη. Ο Πάολο τρέμει, ο Τερζόπουλος του μεγαλώνει τον φόβο, προκαλώντας τον για ό,τι τον περιμένει, μέσα από αρχαία κείμενα όπου μπαίνουν διά μαγείας και φράσεις από την ποντιακή γλώσσα, ενώ οι ήχοι των τενόρων είναι ανατριχιαστικοί. Κάποιοι κλαίνε, όλοι χειροκροτούν, όλοι έχουν καταλάβει τι ακριβώς συνέβη. Την επομένη ταξιδεύουμε προς Αθήνα.

Ημέρα δέκατη

Στο σπίτι μου εξακολουθώ να είμαι συγκλονισμένη από ό,τι βίωσα. Δίχως συγκεκριμένες επιλογές, με τον προσφερόμενο χώρο εκείνης της στιγμής, δίχως μέσα, δίχως προετοιμασία, έγινε τέχνη. Συνέβη κάτι που ήταν ενεργοποίηση απέναντι σε μια παθητικότητα, αλλά και ενσωμάτωση μιας τυχαίας κοινότητας στον χώρο τον οποίο, προσαρμοστικά, καταλαμβάνει η τέχνη.*