Ελευθεροτυπία - Χρυσός Αλέξανδρος για το σινεμά των ταπεινών και εγκλωβισμένων

«Είμαστε όλοι πνιγμένοι στα σκατά, ύστερα από μια σειρά ανοησίες», είπε ο Λικ Νταρντέν αναφερόμενος στην παγκόσμια οικονομική κρίση

Το βράδυ του Σαββάτου, μετά την προβολή της ταινίας τους «Η σιωπή της Λόρνα» (ο φετινός Χρυσός Φοίνικας σεναρίου στις Κάνες) οι θεατές έβγαιναν από τη σκοτεινή αίθουσα του «Ολύμπιον» στη φωταγωγημένη πλατεία περισσότερο μετέωροι παρά ικανοποιημένοι. Κι αυτό το αίσθημα είναι, κατά την άποψή μας, και το μεγάλο δώρο των Νταρντέν σε όλους εμάς. Στο σινεμά τους δεν έχουν θέση οι ηθικολογίες, οι άσκοποι συναισθηματισμοί, η στρατευμένη πολιτική άποψη. Η ματιά τους στη ζωή της Λόρνα, της Αλβανής μετανάστριας στο σύγχρονο Βέλγιο, είναι ανελέητη, κοφτερή, βαθιά ανθρώπινη τελικά, σε μια ταινία που δεν αφήνει περιθώρια για απόλυτα καλούς και κακούς ήρωες ούτε για δαιμονοποιήσεις.

«Πολλές φορές αποκαλούν τους χαρακτήρες των ταινιών μας ασαφείς ή αδιαφανείς», έλεγε ο Λικ Νταρντέν στο εξαιρετικό master class που παρέδωσε το Σάββατο το πρωί στη Θεσσαλονίκη. «Κανείς όμως δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι γνωρίζει απολύτως κάποιον άνθρωπο. Κι όταν το πει γρήγορα διαψεύδεται. Στόχος μας, επίσης, είναι να μην καταλαβαίνει ο θεατής τι πρόκειται να συμβεί στην επόμενη σκηνή ή στη συνέχεια της ταινίας. Ούτε θέλουμε ηθοποιούς που καταφεύγουν σε τεχνικές για να υπερβούν μια δυσκολία». Οι ηθοποιοί που συνεργάζονται μαζί τους μαθαίνουν να μη συζητούν καθόλου λεπτομέρειες για τους χαρακτήρες που υποδύονται: «Τους αφήνουμε να βυθιστούν σιγά σιγά στο κείμενο και να χτίσουν μόνοι τους τον χαρακτήρα».

Η Αρτα Ντομπρόσι σε μια σκηνή από την ταινία των αδελφών Νταρντέν «Η σιωπή της Λόρνα». Υποδύεται Αλβανή μετανάστρια στο σύγχρονο Βέλγιο, αλλά η ταινία δεν αφήνει περιθώρια για «καλούς» και «κακούς» ήρωες

Ο Λικ Νταρντέν έφτασε στη Θεσσαλονίκη χωρίς τον αδελφό του Ζαν-Πιερ. Το βράδυ του Σαββάτου παρέλαβε και για λογαριασμό του τον τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο του Φεστιβάλ για το σύνολο της προσφοράς τους. Το πρωί της ίδιας μέρας στο master class είχε διατρέξει με ενθουσιασμό την κοινή, ανορθόδοξη πορεία τους στο σινεμά. Ξεκίνησε από την εποχή που δούλευαν ως βοηθοί στο πλευρό του σκηνοθέτη και συγγραφέα Αρμάν Γκατι ή γύριζαν πρωτόλεια βίντεο με ιστορίες καθημερινών ανθρώπων για να τα προβάλουν σε καφέ και γκαράζ.

Αν και νηφάλιος, ο Λικ Νταρντέν δεν δίστασε κάποια στιγμή, αναφερόμενος στην παγκόσμια οικονομική κρίση, να πει: «Είμαστε πνιγμένοι όλοι στα σκατά, ύστερα από μια σειρά ανοησίες. Το ηθικό ζήτημα να μοιραστείς ένα υλικό αγαθό, όπως το νερό για παράδειγμα, με κάποιον άλλον που το έχει ανάγκη ή να το κρατήσεις για τον εαυτό σου τίθεται ακόμα πιο έντονα στην εποχή μας». Σχεδόν όλοι οι ήρωες των ταινιών τους, όπως υπενθύμισε, ζουν σε ένδεια, οριακά, μέρα με τη μέρα και με την έλλειψη βασικών αγαθών.

Ανεξαρτήτως της θεματολογίας τους, ο Λικ Νταρντέν δεν αποδέχεται, πάντως, τον χαρακτηρισμό «πολιτικό» για το σινεμά τους. «Δεν μας ενδιαφέρει η ιδεολογία αλλά η ατομική πορεία ενός ανθρώπου που βρίσκεται σε ηθικό δίλημμα, ήρωες που είναι έτοιμοι να σώσουν τη ζωή κάποιου ή να διαπράξουν φόνο».

Ο ιδιόμορφος, τραχύς ρεαλισμός τους μάλλον έλκει την καταγωγή του από τις εποχές της νεότητάς τους, όταν κινηματογραφούσαν τις δύσκολες ζωές ταπεινών ανθρώπων («Ολες οι ταινίες μας είναι πορτρέτα, ατομικά ή οικογενειακά»). Ενώ ο τρόπος που αναπτύσσουν το σασπένς οφείλει πολλά, όπως παραδέχτηκε ο Λικ Νταρντέν, στα περίφημα πλάνα-σεκάνς του Τζον Κασσαβέτη.

Τι ενεργοποίησε τη δυναμική τους είσοδο αρχικά στον χώρο του ντοκιμαντέρ και αργότερα στο σινεμά μυθοπλασίας;

«Μια φράση του Ζαν Πολ Σαρτρ», αποκαλύπτει ο Λικ Νταρντέν, «η οποία έλεγε ότι στην καπιταλιστική κοινωνία ακόμα και η πολεοδομία κρατά τους ανθρώπους χωριστά. Οι άνθρωποι που, αρχικά, πλησιάσαμε ζούσαν εγκλωβισμένοι στη σκληρή τους καθημερινότητα. Η κινηματογράφηση ήταν ένα βήμα για να τους φέρουμε κοντά».