Ελευθεροτυπία - Παράθυρο στο νέο αιώνα

Πολυκατοικία στο Παγκράτι, των Π. Δραγώνα-Βαρ. Χριστοπούλου (2002)

Στην έκθεση θα παρουσιαστούν περίπου 60 έργα καταξιωμένων αλλά και ανερχόμενων ελλήνων αρχιτεκτόνων (μονοκατοικίες, πολυκατοικίες, μικρά συγκροτήματα) που έχουν υλοποιηθεί στην Αθήνα, τα προάστια ή στην περιφέρεια, και επιλέχτηκαν από πενταμελή επιτροπή (Δημήτρης Φατούρος, Κυριάκος Κυριακίδης, Νίκος Καλογεράς, Σπύρος Ραφτόπουλος, Αλέξανδρος Τομπάζης). Φωτογραφίες μεγάλου μεγέθους, σχέδια και μακέτες δείχνουν το δυναμισμό και τις τάσεις της σύγχρονης αρχιτεκτονικής και την εξέλιξή της σε σχέση με το βιοτικό επίπεδο της κοινωνίας.

«Το σπίτι είναι το μέρος όπου ζούμε, γι' αυτό μας αφορά όλους», επισημάνει ο αρχιτέκτονας και λέκτορας του ΕΜΠ Σταύρος Γυφτόπουλος, που επιμελείται την έκθεση μαζί τον «δάσκαλο» της αρχιτεκτονικής Αλέξανδρο Τομπάζη. «Τα τελευταία χρόνια υπάρχει "στροφή στην κατοικία", ξεκινώντας από την Μπιενάλε της Βενετίας του 2006 με θέμα τη σύγχρονη μητρόπολη και συνεχίζεται με μια σειρά διεθνών εκθέσεων, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, στη Μαδρίτη, το Τορίνο και αλλού. Η έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη δεν απευθύνεται μόνο σε σπουδαστές αρχιτεκτονικών σχολών αλλά και στο ευρύτερο κοινό, καθώς δίνει έμφαση στην ελληνική κατοικία από το 2000 ώς τις μέρες μας».

Αφαίρεση και μινιμαλισμός

Η έκθεση αρχίζει με μια συνοπτική επιλογή κατοικιών που αποτέλεσαν σταθμό για το σχεδιασμό τους στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα και συνεχίζει με πρόσφατα έργα γνωστών αλλά και νέων αρχιτεκτόνων (Δ.&Σ. Αντωνακάκη, Αικ. Βαλσαμάκη, Ι.& Α. Βικέλα, deca Architecure, Δ. Διαναντόπουλου, Τ. Εξαρχόπουλου, Α. Ζαμπίκου, Δ. Ησαΐα-Τ. Παπαϊωάννου, Ν. Κτενά, Α. Κωτσιόπουλου-Ε. Χαλκιοπούλου, ΜΟΒ Αρχιτεκτόνων, Χ. Μπουγαδέλλη, Π. Νικολακόπουλου, Ρ. Σακελλαρίδου-Μ. Παπανικολάου, 3SK Αρχιτεκτόνων κ.ά.).

Στις κατοικίες, που σχεδιάστηκαν από το 2000 μέχρι σήμερα, χαρακτηριστικό είναι το στοιχείο της αφαίρεσης και ενός γενικότερου μινιμαλισμού. Οπως επισημαίνουν οι επιμελητές, κυρίαρχη κατεύθυνση είναι ο επαναπροσδιορισμός του μοντέλου κατοικίας στο πλαίσιο μιας τοπικιστικής αρχιτεκτονικής. «Μεγάλο μέρος της σύγχρονης παραγωγής συμπορεύεται με αυτά που συμβαίνουν σε διεθνές επίπεδο, αφού οι έλληνες αρχιτέκτονες παρακολουθούν από κοντά τα κυρίαρχα σήμερα ρεύματα του μινιμαλισμού ή της αφαίρεσης. Οταν υπάρχει τοπικό στοιχείο, ο κάθε αρχιτέκτονας το αξιοποιεί με τον δικό του τρόπο», λέει ο Στ. Γυφτόπουλος.

Σε αρκετές περιπτώσεις οι σύγχρονες κατοικίες έχουν καλή σχέση με το φυσικό έδαφος. «Ορισμένα κτίρια αυτοχαρακτηρίζονται βιοκλιματικά, σαν το είδος αυτό να αποτελεί κάποια ιδιαίτερη κατηγορία έργων και όχι το σύνολο, όπως θα έπρεπε. Πιστεύουμε ότι τα θέματα ενός οικο-λογικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού έχουν ακόμη δρόμο μπροστά τους».

Εξοχική κατοικία στην Ανδρο της Αγνής Κουβελά (2001)

Τι χαρακτηρίζει όμως το πέρασμα από το παρελθόν στο παρόν; «Η επώνυμη αρχιτεκτονική παραγωγή έχει εξελιχθεί από τη μεμονωμένη χαμηλή αστική κατοικία στη συνεχή δόμηση της πολυώροφης αστικής πολυκατοικίας-προϊόν της αντιπαροχής που κάλυψε τον μεγαλύτερο όγκο της μεταπολεμικής δόμησης», συνεχίζει ο ίδιος. «Από εκεί πέρασε στην άνευ προηγουμένου αραιή δόμηση των προαστίων. Πρόκειται συνήθως για περιοχές αμιγούς κατοικίας με χαμηλό συντελεστή δόμησης, χωρίς την αντίστοιχη πρόβλεψη χώρου εργασίας, και είναι κατά συνέπεια το πιο αντιοικολογικό σύστημα δόμησης που θα μπορούσε να υπάρξει. Γιατί τα κτίρια αυτά προορίζονται για εξειδικευμένη χρήση κατοικίας και δύσκολα μπορούν να εξυπηρετήσουν άλλες χρήσεις, όπως γίνεται όλο και περισσότερο με τις πολυκατοικίες της μεταπολεμικής περιόδου».

Το παράδοξο της ελληνικής κατοικίας σπανίως βρίσκει μιμητές. Για παράδειγμα, «στην ύπαιθρο βλέπουμε διάσπαρτες κατοικίες που έγιναν χωρίς σκέψη για την ένταξή τους στο φυσικό περιβάλλον. Στα προάστια η δόμηση γίνεται με ιδιωτικά κριτήρια, χωρίς προσπάθεια ένταξης στο σύνολο. Γενικά δεν υπάρχει οργανωμένη δόμηση και η αρχιτεκτονική ελάχιστα ασχολείται με το σχεδιασμό του γενικότερου περιβάλλοντος χώρου. Από την άλλη η Ελλάδα απέφυγε τη δημιουργία των μεγάλων πολεοδομικών συγκροτημάτων τύπου HLM της Γαλλίας ή του πρώην ανατολικού μπλοκ, με όλα τα κοινωνικά και οικοδομικά προβλήματά τους».

Σήμερα, παρ' ότι το οικονομικό επίπεδο έχει ανέβει και μεγάλα ποσά δίνονται για την απόκτηση ενός σπιτιού, η νοοτροπία του «βολέματος» και της «προχειρότητας» παραμένει: «Αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει εάν δεν γίνουν αλλαγές σε θεσμικό επίπεδο, από τον οικοδομικό κανονισμό μέχρι τα ποσοστά δόμησης. Είναι η γενικότερη αντίληψη που απορρέει από ένα κράτος που δεν έχει όραμα για την αρχιτεκτονική».

Μη φοβού τον αρχιτέκτονα

Το ίδιο γερά κρατούν η τυποποίηση και η μονότονη επανάληψη στις όψεις των σπιτιών. «Το κεραμίδι στη στέγη και το ροζ χρώμα στους τοίχους είναι απομεινάρια της αρχιτεκτονικής της δεκαετίας του '80. Νομίζουμε ότι έτσι υπάρχει αρμονία, όμως το θέμα της ένταξης της κατοικίας στο περιβάλλον έχει να κάνει με την κλίμακά του και με άλλα στοιχεία που δεν είναι αμέσως οπτικά αναγνωρίσιμα», συμπεραίνει ο Στ. Γυφτόπουλος.

Και από την άλλη, οι περισσότεροι που αποφασίζουν να αρχίσουν μια οικοδομή αντιμετωπίζουν τον αρχιτέκτονα σαν... εξωγήινο. Και μάλιστα φτιαγμένο από χρυσάφι. «Οταν πρόκειται για ιδιοκτήτες με οικονομική άνεση τότε ο αρχιτέκτονας παίζει σημαντικό ρόλο. Στα πιο χαμηλά εισοδήματα δεν έχει βρει ακόμα τη θέση που του αξίζει, γιατί υπάρχει μια παρεξήγηση. Οτι δηλαδή ο αρχιτέκτονας ανεβάζει το κόστος. Ωστόσο, για να γίνει ένα σπίτι χρειάζεται ο αρχιτέκτονας, όπως και ο μηχανικός και ο μηχανολόγος... Και από πολλά λάθη θα γλιτώσει ο ιδιοκτήτης, που θα τα πληρώσει στη συνέχεια πιο ακριβά».

Τουλάχιστον δεν λείπουν οι πρωτοβουλίες που δίνουν προοπτική, καθώς «υπάρχει καλή αρχιτεκτονική στην Ελλάδα αλλά όχι σε ικανοποιητικό ποσοστό». Προς αυτή την κατεύθυνση βρίσκονται οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί που γίνονται τελευταία από ιδιώτες, οι συμμετοχές σε διεθνείς εκθέσεις, τα βραβεία που θεσπίζουν μεγάλοι φορείς του εξωτερικού. Αυτό τον καιρό αναμένεται να ανακοινωθούν και τα βραβεία του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής.