Ελευθεροτυπία - Ο κόκκινος αιρετικός

Ανάμεσα σ' εκείνους που έκαναν το λογοτεχνικό τους ντεμπούτο την αυγή του 21ου αιώνα είναι και ο Ντμίτρι Μπόρντικοφ, ένας νεαρός συγγραφέας, το βιβλίο του οποίου αμέσως τράβηξε την προσοχή κοινού και κριτικών και συμπεριλήφθηκε στη «μικρή λίστα» του προβεβλημένου και έγκυρου λογοτεχνικού βραβείου της Ρωσίας, National Best Seller, για το 2001.

Την επόμενη χρονιά ο Ντμίτρι Μπόρντνικοφ βραβεύθηκε με το λογοτεχνικό βραβείο «Ρωσικό Booker - Ανοιχτή Ρωσία». Στην Ελλάδα θα τον γνωρίσουμε μέσα από το βιβλίο του «Το σύνδρομο του Φριτς» (εκδόσεις «Scripta»), σε εισαγωγή και μετάφραση Δημήτρη Τριανταφυλλίδη.

Ο Ζενέ της σύγχρονης Ρωσίας

Ο Μπόρντνικοφ γεννήθηκε το 1968 στο Κουιμπίσεφ, όπου πέρασε τα παιδικά του χρόνια και την εφηβεία του, και στη συνέχεια εργάστηκε ως μάγειρας σε ατμόπλοιο, χορευτής, δάσκαλος αλλά και μέντιουμ. Ο ίδιος δηλώνει πως ασχολείται με την πεζογραφία από εννέα ετών.

Το «Σύνδρομο του Φριτς» είναι μια ελεγεία του κακού, μια ωδή στη χαμένη, τελευταία γενιά που γεννήθηκε, μεγάλωσε στην ΕΣΣΔ και είδε τη διάλυσή της. Είναι ένας ύμνος σ' εκείνους που είδαν τις ζωές τους να πηγαίνουν στα χαμένα, αθύρματα καθώς ήταν στα χέρια εξουσιών.

«Πολλοί χαρακτήρισαν τον Μπόρντνικοφ, Ζαν Ζενέ της σύγχρονης Ρωσίας, σύγκριση που μπορεί να φαίνεται υπερβολική στον σύγχρονο δυτικό αναγνώστη, ανταποκρίνεται όμως στις διαθέσεις, τις ελπίδες και τις προσδοκίες μιας λογοτεχνικής γενιάς που αναζητάει τη θέση της στο σύγχρονο λογοτεχνικό στερέωμα, μακριά από τις επιταγές του "σοσιαλιστικού ρεαλισμού" ή "σοσιαλιστικού σουρεαλισμού" που λέει κι ένας άλλος σύγχρονος ρωσόφωνος συγγραφέας, ο Αντρέι Κούρκοφ» σημειώνει ο Τριανταφυλλίδης.

Ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος, Φριτς, είναι σε διαρκή αναζήτηση της ίδιας του της ζωής. Στο μαιευτήριο, όπου εργάζεται η μητέρα του. Στο νεκροταφείο, όπου προσπαθεί να θαφτεί μόνος του ζωντανός, δίπλα στον τάφο της προγιαγιάς του. Στους αιώνιους παγετώνες του Αρκτικού Κύκλου, όπου το φαγητό και ο αυνανισμός καθορίζουν το νόημα της ζωής. Στο Παρίσι, όπου γράφει το δικό του «Κατά Φριτς Ευαγγέλιο». Κινείται ψηλαφώντας, σαν τυφλός. Τελικά, βρίσκει τον δρόμο για τη δική του αλήθεια. Αυτή δεν είναι άλλη από το να στριμώξει στη γωνιά τον ίδιο του τον εαυτό, να τον συκοφαντήσει και να τον λοιδορήσει, χλευάζοντας κάθε του μειονέκτημα.

Ο Μπόρντνικοφ ασκεί ανελέητη κριτική στη ζωή στις ρωσικές επαρχίες. Συνάμα όμως δίνει στον αναγνώστη μια μοναδική ευκαιρία να δει τη ζωή αυτή μέσα από τα μάτια ενός αυτόπτη μάρτυρα, ενός παιδιού που μεγαλώνει σε μια επαρχία ξεχασμένη από θεούς και ανθρώπους, όπου, σε πείσμα των καιρών, επιβιώνουν πανάρχαια έθιμα της ρωσικής κοινωνίας και καθορίζουν συμπεριφορές ατομικές και συλλογικές.

Η απομυθοποίηση του σοβιετικού Κόκκινου Στρατού, τα τελευταία χρόνια της ύπαρξής του, είναι αδυσώπητη. Αποκαλύπτεται όλο εκείνο το χάος, η διαφθορά και η σκληρότητα, αλλά και η πείνα παράλληλα που έζησαν χιλιάδες νέοι ξεχασμένοι στις εσχατιές της Σιβηρίας.

Ο Ντμίτρι Μπόρντνικοφ είναι ένας αιρετικός, ανατρεπτικός συγγραφέας - παιδί της εποχής του. Προβάλλει το «εγώ» έναντι του «εμείς». Δεν είναι τυχαίο ότι το «εμείς» χρησιμοποιείται μόνο για την περιγραφή του ομαδικού αυνανισμού στον στρατό, ως διεξόδου από την απομόνωση, την καταπίεση, την τρέλα και τον θάνατο. Καταργεί τις απαγορεύσεις που ίσχυαν κι εκείνες που περιμένουν τη σειρά τους για να επιβληθούν.

«Ο παραληρηματικός του μονόλογος είναι ένας μονόλογος που χιλιάδες, εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο κάνουν καθημερινά με τον ίδιο τους τον εαυτό. Είναι ο μονόλογος του ανθρώπου που παλεύει να ξεφύγει από τα δεσμά της αναγκαιότητας και να βρεθεί στο βασίλειο της ελευθερίας. Δεν είναι μάλιστα τυχαίο το γεγονός ότι στο πρώτο δειλό του βήμα προς την απελευθέρωση, όταν αρχίζει να φοράει γυναικεία κοσμήματα, παρ' όλο που τυπικά η διαδικασία αυτή γίνεται μπροστά σ' έναν καθρέφτη, εν τούτοις, ουσιαστικά, γίνεται μπροστά στη τυφλή προγιαγιά του», γράφει ο Τριανταφυλλίδης.

Ο Φριτς-Μπόρντνικοφ υπογράφει ένα έπος του κακού. Κι αυτό είναι που τον κάνει ξεχωριστό ως συγγραφέα που αρθρώνει τον δικό του λόγο, που αρνείται να βαδίσει σε γνωστά μονοπάτια, που αρνείται το παρελθόν της μονολιθικής αλήθειας.