Βρίσκεστε στο παλαιό site του www.enet.gr

Το www.enet.gr άλλαξε.

Το Web site της Ελευθεροτυπίας και της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας άλλαξε και βρίσκεται στη διεύθυνση www.enet.gr.

Στο παρόν site βρίσκεται μόνο το αρχείο των εκδόσεων από τις αρχές του 2001 ως και τις 30 Μαρτίου 2009.

«Φοβισμένα ανθρωπάκια έδειχναν οι σφαγείς»...

Των ΓΙΑΝΝΑΣ ΠΑΠΑΔΑΚΟΥ, ΝΑΝΤΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ

Στην τριακοστή επέτειο από την εξέγερση του Πολυτεχνείου υπάρχουν ακόμα αναπάντητα ερωτήματα για το τι έγινε εκείνο το ξημέρωμα της μεγάλης σφαγής στις 17 Νοεμβρίου του 1973.

Η έδρα, τα εδώλια των κατηγορουμένων και το ακροατήριο στη δίκη για τη μεγάλη σφαγή του Πολυτεχνείου, που έγινε στα τέλη του 1975, στον Κορυδαλλό.

Αυτά τα ερωτήματα δεν αφορούν μόνο τον αριθμό των νεκρών (24 αναφέρει το παραπεμπτικό βούλευμα, 32 το πόρισμα Τσεβά και πάνω από 70 καταγράφονται στους τόμους των δικών της χούντας), αλλά και το κύμα ανεξιχνίαστων αυτοκτονιών φοιτητών που ξέσπασε μετά την εξέγερση.

*Η «Κ.Ε.» παρουσιάζει σήμερα ένα ντοκουμέντο. Ο εφέτης της μεγάλης δίκης των σφαγέων του Πολυτεχνείου, μέλος της σύνθεσης που δίκασε τους υπεύθυνους, Γ. Μαρκουλάκης, μας παρέδωσε τις σημειώσεις του από τη δίκη, ενώ καταγράφει και τις εντυπώσεις του από τη συμπεριφορά των δικτατόρων Παπαδόπουλου και Ιωαννίδη.

*Για πρώτη φορά μιλάει και ο πρόεδρος εκείνου του δικαστηρίου, Ι. Κουσουλός.

*Ενδιαφέρον, όμως, παρουσιάζουν και οι πολιτικές διεργασίες που έγιναν μέσα στο Πολυτεχνείο, ο πολιτικός διάλογος μεταξύ των νεολαιών που συμμετείχαν. Τριάντα χρόνια μετά, εκείνοι που πήραν μέρος συμφωνούν ότι το Πολυτεχνείο δεν γκρέμισε τη χούντα, αλλά ματαίωσε τα σενάρια για μια «δημοκρατία αλά τούρκα».

Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά γίνεται σε δύο ηρωικές μορφές που αποτελούν σύμβολα της αντίστασης κατά της χούντας: τον Αλέκο Παναγούλη και τον Σπύρο Μουστακλή.

Τριάντα χρόνια μετά, ένας από τους δικαστές που καταδίκασαν τους φυσικούς και τους ηθικούς αυτουργούς της σφαγής του Πολυτεχνείου, ο εφέτης, τότε, Γιώργος Μαρκουλάκης μιλάει στην «Κ.Ε» για τη δίκη και ακτινογραφεί την ψυχολογία των ανθρώπων που κάθισαν στο εδώλιο και πώς εκείνος βίωσε την «επανάσταση» των νέων που πρωταγωνίστησαν στην εξέγερση.

Μεταξύ των 32 κατηγορουμένων στις τελευταίες σειρές των εδωλίων κάθονταν οι Γ. Παπαδόπουλος και Δημ. Ιωαννίδης (έγκλειστος σήμερα στον Κορυδαλλό) και στα μάτια του εφέτη φάνταζαν «φοβισμένα ανθρωπάκια» και «χαμένοι ανάμεσα στους κατηγορούμενους». Απουσίαζαν, όπως περιγράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο που μας παρέδωσε, ο τέως εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, Π. Θεράπος που δήλωσε ασθένεια και ο φονιάς Τσιαπάρας που φυγοδικούσε.

Τον κ. Μαρκουλάκη συναντήσαμε στο διαμέρισμά του στην Καλλιθέα, σεμνό για τη μεγάλη δίκη που ασφαλώς σημάδεψε τη καριέρα του και με ζωντανές ακόμα τις μνήμες από την εκδίκαση της υπόθεσης, αλλά και τις εικόνες των σφαγέων που υπέβαλαν απανωτές ενστάσεις ή των θυμάτων που ζητούσαν δικαίωση.

Οι σκηνές που περιγράφει, έτσι όπως του τις μετέφεραν οι μάρτυρες, είναι ίσως το πλέον αξιόπιστο ντοκουμέντο για το τι έγινε το ξημέρωμα του Σαββάτου της 17ης Νοεμβρίου:

«Η δίκη της σφαγής του Πολυτεχνείου άρχισε στις 9 το πρωί της Πέμπτης 16 Οκτωβρίου 1975, στον Κορυδαλλό, στην αίθουσα που δικάστηκαν προηγουμένως οι Απριλιανοί με πρόεδρο τον εφέτη Ντεγιάννη.

»Η αντίσταση των φοιτητών στις 14, 15, 16 Νοέμβρη 1973, έκανε το Πολυτεχνείο σύμβολο δημοκρατικού αγώνα και συνάμα αποτέλεσε ένα από τα κύρια χτυπήματα εναντίον της δικτατορίας και έγινε μία από τις κυριότερες αιτίες διάλυσης του καθεστώτος.

Οι ηθικοί αυτουργοί

Φοβισμένα ανθρωπάκια παρουσιάστηκαν οι σφαγείς του Πολυτεχνείου στο δικαστήριο και ένας ένας δήλωναν στον πρόεδρο τα στοιχεία τους.

Στην πρώτη σειρά των εδωλίων κάθησαν οι εισβολείς, στη δεύτερη σειρά οι φυσικοί αυτουργοί της σφαγής, στην τρίτη οι αστυνομικοί και στο τέλος οι ηθικοί αυτουργοί.

»Ο Παπαδόπουλος και ο Ιωαννίδης που είχαν το κουράγιο τους, κάθησαν στην προτελευταία σειρά των εδωλίων, χαμένοι μέσα στους 32 κατηγορούμενους, από τους οποίους απουσίαζαν δύο, ο τέως εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Π. Θεράπος που δήλωσε ασθένεια, και ο φονιάς Τσιαπάρας που φυγοδικούσε.

»Μετά τις δηλώσεις των κατηγορουμένων ο εισαγγελεύς Γανώσης απήγγειλε το "Κατηγορώ" και ακολούθησε η εκφώνηση των μαρτύρων, που συνολικά υπερέβαιναν τους 350 μαζί με τους μάρτυρες υπεράσπισης.

»Η νύχτα της μεγάλης σφαγής ήταν το Σάββατο πρωί της 17 Νοέμβρη 1973. Το Πολυτεχνείο κάτω από τις ερπύστριες των τανκς είχε πέσει.

Οι νέοι όμως είχαν μείνει όρθιοι. Στρατός και αστυνομία με τεθωρακισμένα και αυτόματα έριχναν στο ψαχνό. Τα παιδιά, άοπλα, χτυπημένα ύπουλα από τους τυράννους πεταμένα έξω από το σπίτι τους, το Πολυτεχνείο, τριγύριζαν τους δρόμους και φώναζαν "Ελευθερία - Δημοκρατία - Κάτω ο φασισμός". Και τα πολυβόλα θέριζαν.

»Το Πενταμελές Εφετείο συνεδρίαζε κάθε εργάσιμη ημέρα στην αίθουσα του Κορυδαλλού μέχρι τέλους του έτους 1973, οπότε εκδόθηκε και η καταδικαστική απόφαση των σφαγέων του Πολυτεχνείου.

»Τα πρακτικά της δίκης της σφαγής του Πολυτεχνείου δημοσίευσαν με κάθε λεπτομέρεια όλες οι αθηναϊκές εφημερίδες και ο κόσμος ήταν ενήμερος εις όλα τα συμβαίνοντα στο δικαστήριο. Σήμερα εμείς δεν θα επεκταθούμε σ' όλη την υπόθεση της δίκης, αλλά θα περιοριστούμε σε μια ένσταση που υπέβαλαν στο δικαστήριο κατά τη δεύτερη ημέρα της δίκης οι συνήγοροι υπεράσπισης του κατηγορούμενου Γεωργίου Παπαδόπουλου (Καραγιαννόπουλος, Παπασπύρου και Στειρόπουλος), "περί αναρμοδιότητας του δικαστηρίου να δικάσει τον πελάτη τους, επειδή ως πρόεδρος της δημοκρατίας ήταν ανεύθυνος άρχων", επέμειναν δε το δικαστήριο να εκδώσει αμέσως απόφαση.

Η ένσταση Παπαδόπουλου

»Στο σημείο αυτό το δικαστήριο διέκοψε τη συνεδρίαση και αποσύρθηκε σε διάσκεψη. Μετά την επανάληψη της διαδικασίας το Εφετείο ανακοίνωσε την παμψηφεί απόρριψη της ένστασης με την εξής ιστορική απόφαση: "Το στασιαστικό κίνημα της 21ης Απριλίου, έργον ομάδας αξιωματικών και η εκ τούτου κατάστασις μέχρι της 23ης Ιουλίου απετέλεσε πραξικόπημα, δι' ου εσκοπείτο ο σφετερισμός της εξουσίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων του λαού. Αι εξ αυτού απορρεύσασαι κυβερνήσεις ήσαν κυβερνήσεις βίας.

»Επομένως σαφώς συνάγεται ότι άπαντες οι ασκήσαντες καθήκοντα κυβερνητικής εξουσίας υφ' οιοανδήποτε ιδιότητα ως και τοιαύτην ανωτάτου άρχοντος, δεν ήσκησαν πράγματι νόμιμον εξουσίαν και συνεπώς δεν προστατεύονται διά τας κατά την άσκησιν της εξουσίας ταύτης πράξεις των, υπό των διατάξεων των καθοριζουσών το ανεύθυνον.

»Κατά συνέπειαν και ο ιστάμενος κατηγορούμενος Γεώργιος Παπαδόπουλος, ασκήσας καθήκοντα προέδρου της δημοκρατίας κατά τον χρόνο καθ' ον ετελέσθησαν αι εις αυτόν αποδιδόμεναι διά του παραπεμπτικού βουλεύματος πράξεις, δεν ήτο νόμιμος πρόεδρος της δημοκρατίας και συνεπώς δεν προστατεύεται υπό των διατάξεων περί ανευθύνου".

Η επιστολή Κανελλόπουλου

»Στη συνέχεια ο συνήγορος του κατηγορούμενου Ιωαννίδη Γ. Αλφαντάκης υπέβαλε ένσταση διαχωρισμού και αναβολής της δίκης διότι το παραπεμπτικό βούλευμα δεν είναι πλήρως αιτιολογημένο και στο διατακτικό αυτού του βουλεύματος αναφέρεται ότι παρότρυνε ο Ιωαννίδης και έπεισε διοικητάς μονάδων να διαπράξουν κακουργήματα, αλλά δεν αναφέρεται ποιους ακριβώς παρότρυνε και έπεισε.

»Και την ένσταση αυτή απέρριψε το δικαστήριο, με την αιτιολογία ότι δεν μπορεί να αναιρέσει το βούλευμα.

Ο εφέτης στη δίκη του Πολυτεχνείου Γιώργος Μαρκουλάκης περιγράφει τις κορυφαίες στιγμές της διαδικασίας

»Και τέλος θα παραθέσουμε ένα απόσπασμα ενός άρθρου-επιστολής του αείμνηστου Παναγιώτη Κανελλόπουλου (28 Οκτωβρίου 1975), που είχε εξεταστεί ως μάρτυρας κατηγορίας στην υπόθεση της σφαγής του Πολυτεχνείου:

"Η επανάστασις του Πολυτεχνείου επεκράτησε και μάλιστα όταν την κατέπνιγαν το "κράτος" και η "βία", που και αυτόν ακόμα τον Προμηθέα καθήλωσαν στο βράχο του Καυκάσου χωρίς τελικά να νικήσουν, όταν ο ραδιοφωνικός σταθμός των ελεύθερων πολιορκημένων νέων εξέπεμπε τις λέξεις "Εδώ Πολυτεχνείο" τα αυτιά μυριάδων Ελλήνων -και το αυτί της Ιστορίας- ήταν προσκολλημένα ορθάνοικτα στη φωνή εκείνη, που έγινε από τότε ένας τίτλος κεφαλαίου του Δικαίου της Ελευθερίας".

Και όταν οι νέοι και οι νέες του Πολυτεχνείου αντικρίζοντας τα άρματα μάχης και άλλες στρατιωτικές δυνάμεις, αποκαλούσαν τους στρατιώτες "αδέλφια" τους, εψήφιζαν με την κραυγή τους τον θεμελιωδέστερο κανόνα δικαίου ενός έθνους, τον κανόνα που θεσπίζει την ενότητα λαού και στρατού, ένα ιερό κανόνα που η δικτατορία της 21ης Απριλίου είχε καταπατήσει. Δεν εισακούστηκε τη στιγμή εκείνη η κραυγή των νέων.

Αλλά δεν εδημιούργησαν δίκαιον όσοι κατέπνιξαν την κραυγή αυτή. Η κραυγή των ελευθέρων πολιορκημένων ήταν η Φωνή του Δικαίου».

Ανεξήγητες «αυτοκτονίες»

Της ΝΑΝΤΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ

Ανεξιχνίαστη υπόθεση με πολλά ερωτηματικά παραμένει, κατά τον Δημήτρη Ευαγγελάτο, συνήγορο πολιτικής αγωγής στη δίκη του Πολυτεχνείου, ένα περίεργο «κύμα αυτοκτονιών» που σημειώθηκε αμέσως μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και μέχρι το Φεβρουάριο του 1974.

Ο πρόεδρος του πενταμελούς εφετείου που δίκασε τους υπεύθυνους για τη σφαγή του Πολυτεχνείου, Ι. Κουσουλός και δεξιά ο εφέτης Γ. Μαρκουλάκης.

«Πολλοί φοιτητές που ήταν μέσα και έξω απ' το Πολυτεχνείο ή που σύμφωνα με πληροφορίες της ΚΥΠ ή ξένων πρακτόρων είχαν συμμετάσχει στα γεγονότα, βρέθηκαν νεκροί στα σπίτια τους, σε ακάλυπτους χώρους, κλιμακοστάσια, φωταγωγούς κ.λπ. Αυτοί οι θάνατοι είχαν αποδοθεί σε αυτοκτονία, ήταν όμως διάχυτη η άποψη ότι οι φοιτητές αυτοί εκτελέστηκαν».

*Συναντήσαμε και τους υπόλοιπους πρωταγωνιστές της μεγάλης δίκης του Πολυτεχνείου. Εντοπίσαμε τον πρόεδρο του Πενταμελούς Εφετείου κ. Ιωάννη Κουσουλό κάπου στη Λάρισα και τον ρωτήσαμε αν κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, που διήρκεσε σχεδόν δυο μήνες, «βγήκε» όλη η αλήθεια για τη σφαγή

«Καμία παρέμβαση»

Μας απάντησε ότι «σύμφωνα με τα στοιχεία που είχε στη διάθεσή του το δικαστήριο, η αλήθεια έλαμψε και πάρθηκε η σωστή απόφαση».

Μας τόνισε δε ότι «καμία απολύτως παρέμβαση δεν επέτρεψα από την τότε πολιτική εξουσία».

Θυμάται ότι «την ημέρα που θα εκδιδόταν η απόφαση θα ερχόταν κάποιος γερμανός επίσημος και ο υπουργός Δικαιοσύνης μέσω κάποιου ανώτατου δικαστικού ζήτησε να μετατεθεί η ημερομηνία ανακοίνωσης της απόφασης, για να μην εστιαστεί πλήρως το ενδιαφέρον του τύπου στην αίθουσα και αγνοηθεί ο επίσημος. Εγώ αρνήθηκα και είπα ότι η απόφαση θα βγει την προκαθορισμένη μέρα».

*Για τον πρόεδρο και τη διαδικασία μάς μίλησε και ο τότε εφέτης Λάμπρος Σακελλαριάδης: «Ο πρόεδρος ήταν πολύ ήρεμος και δεν αισθανόταν κούραση. Εκανε ερωτήσεις εύστοχες και "κρατούσε" το μάρτυρα. Απόδειξη τούτου είναι ότι, ενώ ο Παπαδόπουλος στη δίκη των πρωταιτίων είχε αρνηθεί να απολογηθεί, σε εμάς απολογήθηκε ευχαριστώντας τον πρόεδρο για την ωραία διαδικασία. Μίλησε για τρεις ώρες και είπε αυτά που ανέμενε το δικαστήριο. Πρέπει να πω ότι είχε δείξει σεβασμό προς την έδρα».

Μεγάλη εντύπωση είχε κάνει στους δικαστές ότι «μερικές φορές οι κατηγορούμενοι είχαν προστριβές και ανέβαζαν τους τόνους. Μόλις ο Παπαδόπουλος τούς έκανε νόημα, όλοι... κόκαλο! Τον φοβούνταν ακόμα και τότε».

Ξένοι πράκτορες

Μας τόνισε ότι κατά την ακροαματική διαδικασία δεν αποδείχθηκε ανάμειξη ξένων πρακτόρων στη σφαγή του Πολυτεχνείου. Τον ρωτήσαμε τι θα γινόταν αν προέκυπταν σχετικά στοιχεία, και μας απάντησε:

«Θα ζητούσαμε την έκδοση των υπαιτίων στη χώρα, αλλά τα πράγματα θα ήταν σαφώς πιο δύσκολα τότε».

*Για μια δίκη, δίκαιη μεν, αυστηρά προσκολλημένη όμως στα δικονομικά πλαίσια της νομιμότητας, κάνει λόγο ο Δημήτρης Ευαγγελάτος.

«Η έδρα απέβλεπε στο να αποδειχθεί κατά πόσον οι κατηγορίες που είχαν διατυπωθεί στο βούλευμα της παραπομπής ευσταθούν. Το δικαστήριο στάθηκε στο ύψος των περιστάσεων, περιορίστηκε όμως στο να ερμηνεύσει τα πάντα στο πλαίσιο του κατηγορητηρίου. Ακούστηκαν μαρτυρίες που αναφέρονταν στο ρόλο ξένων πρακτόρων, αλλά το δικαστήριο δεν επεκτάθηκε σε αυτές τις παραμέτρους. Εχω την πεποίθηση πως ούτε όλοι οι υπεύθυνοι, ακόμα και ως ηθικοί αυτουργοί, δεν κάθησαν στο εδώλιο».

*«Σημασία έχει», τονίζει ο Αλέξανδρος Λυκουρέζος, συνήγορος θύματος των γεγονότων, «ότι από τον Ιούλιο του '74 μέχρι και τη δίκη λειτούργησε ο θεσμός των κυρώσεων και ένας μεγάλος αριθμός των πρωταιτίων της σφαγής παραπέμφθηκε. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δόθηκαν απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα που τότε ήταν διάχυτα στον ελληνικό λαό».

Οι σπίθες που άναψαν τη φωτιά της εξέγερσης

Της ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΑΝΗ

Δεν ήταν σχεδιασμένη, αλλά δεν ήρθε απ' το πουθενά. Δεν ήταν κομματικοποιημένη, αλλά δεν ήταν και «παιδί του σωλήνα». Η εξέγερση του Πολυτεχνείου επωάσθηκε επί ενάμιση χρόνο με μικρές και, σταδιακά, μεγαλύτερες κινητοποιήσεις εντός και εκτός πανεπιστημίων.

Η μεγάλη οικονομική κρίση που ξεσπά τον Ιούνιο του '73, έχει προκαλέσει πρωτοφανείς, για την εποχή, απεργίες των τεχνικών στην Ολυμπιακή, των οικοδόμων, των δημοσιογράφων, των τυπογράφων, των εργαζομένων στη ΔΕΗ και στα τρόλεϊ, ενώ μαζικά είναι τα συλλαλητήρια κατά των απαλλοτριώσεων σε Μέγαρα, Σπάτα, Σκαραμαγκά και Μενίδι.

Το ίδιο διάστημα, η «ανταρσία του ναυτικού», οι δίκες στελεχών του ΚΚΕ-εσ., του κλιμακίου του ΠΑΚ και αντιστασιακών οργανώσεων, οι προκλητικές «διευκολύνσεις» στον 6ο Στόλο, το περίφημο «δημοψήφισμα» του Παπαδόπουλου (Ιούλιος '73) για τη μοναρχία και το «δώρο» της γενικής αμνηστίας προς τους πολιτικούς κρατούμενους, μετατρέπουν τους πολιτικούς ψιθύρους σε δυνατές φωνές.

Παράλληλα, εξυφαίνεται η λεγόμενη «προσπάθεια φιλελευθεροποίησης» της χούντας και ο διορισμένος «πρωθυπουργός» Μαρκεζίνης υπόσχεται εκλογές με συμμετοχή όλων των προδικτατορικών κομμάτων.

Ο Κ. Καραμανλής από το Παρίσι αποφεύγει δηλώσεις, ο Η. Ηλιού που αναζητεί την διεύρυνση των αντιθέσεων του χουντικού καθεστώτος με στόχο την ανατροπή του, μιλά για «θετικό βήμα» και οι Π. Κανελλόπουλος και Γ. Μαύρος αρνούνται βεβαίως την άμεση συμμετοχή και αναζητούν τρόπο εκμετάλλευσης αυτού του «πειράματος».

Τα δύο Κ.Κ., τραυματισμένα από τη διάσπαση του '68, με τα στελέχη τους στην παρανομία ή στην εξορία, προσπαθούν να ανασυνταχθούν.

Το ΚΚΕ-εσ. κλίνει με μεγάλες διαφορές στο εσωτερικό υπέρ της αξιοποίησης των περίφημων «διαδικασιών» φιλελευθεροποίησης, ενώ ΚΚΕ και ΠΑΚ κρατούν αρνητική στάση.

Το λάθος της χούντας

Στο φοιτητικό χώρο συγκεντρώνονται σιγά σιγά τα «καύσιμα» για μαζικές αντιδικτατορικές δραστηριότητες. Ο Μάης του '68 έχει επιδράσει καταλυτικά στο πιο πρωτοπόρο τμήμα της νεολαίας, ενώ η αριστερά, μέσα από την αντι-ΕΦΕΕ, το «Ρήγα Φεραίο», την ΑΑΣΠΕ και άλλες οργανώσεις, κυριαρχεί στα αμφιθέατρα.

Το αίτημα στις αρχές του '72, για ελεύθερες εκλογές στους φοιτητικούς συλλόγους, δίνει το έναυσμα και άφθονο υλικό στην ασφάλεια: αρχές Μαΐου του '72, μετά την πρώτη μαζική διαδήλωση στα Προπύλαια στην επέτειο της 21ης Απριλίου, γίνονται συλλήψεις «των 1-3 ημερών», για εκφοβισμό, άνω των εκατό φοιτητών.

«Το λάθος της Ασφάλειας είναι ότι αντιμετωπίζει το φοιτητικό κίνημα ως παράνομη οργάνωση που εξαρθρώνεται με τη σύλληψη περιορισμένου αριθμού ανθρώπων. Δεν κατάλαβε ότι ο παράνομος, αρχικά, ιστός εξαπλώθηκε στα αμφιθέατρα και διεκδικώντας νομιμότητα, πέτυχε τη μαζικότητα και τη συνέχεια», σημειώνει ο Μιχάλης Σαμπατακάκης, στέλεχος τότε του «Ρήγα» στην Οδοντιατρική.

Το «λάθος» επαληθεύεται με τις καταλήψεις της Νομικής, τον Μάρτιο του '73. Ο πρώτος μεγάλος τριγμός στα θεμέλια της χούντας.

Ομως για να βρει ο Μαρκεζίνης «καθαρό» το έδαφος στα πανεπιστήμια, γίνεται «η νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου», όπως καθιερώθηκε.

Στις 8 Μαΐου 1973 συλλαμβάνονται δεκάδες αγωνιστές φοιτητές: Ι. Καρυστιάνη, Ν. Λιοναράκης, Ν. Μπίστης, Γ. Μαρούκης, Δ. Μαυρογένης, Γ. Ματζουράνης, Γ. Παριανός, Δ. Κωσταράκος, Γ. Βερνίκος, Μ. Σαμπατακάκης, Γ. Φιλιππάκης, Γ. Κοροβέσης, Γ. Αγιοστρατίτης, Ν. Βουτσινά, Αλ. Αλαβάνος, Α. Χάγιος και πολλοί άλλοι.

Προωθημένα συνθήματα

Οταν λίγες ημέρες αργότερα συλλαμβάνεται ο γραμματέας της Σπουδάζουσας του ΚΚΕ-εσ., Σ. Τσακιράκης, όλα δείχνουν ότι πρώτη φορά η Ασφάλεια έχει στα χέρια της πληροφορίες για τον παράνομο μηχανισμό του.

Ολοι αποφυλακίζονται από το ΕΑΤ-ΕΣΑ και τον Κορυδαλλό τον Αύγουστο και, οι περισσότεροι, οδηγούνται στην υποχρεωτική στράτευση, για να συναντήσουν τους εκατό, περίπου, φοιτητές που στρατεύθηκαν μαζικά στις αρχές του '73. Απολύονται παραμονή της κατάληψης του Πολυτεχνείου -και οι περισσότεροι, πάνε κατευθείαν στο Πολυτεχνείο.

Το μνημόσυνο του «Γέρου» στις 4 Νοεμβρίου μετατρέπεται σε παλλαϊκή διαδήλωση. Στις 15 η κατάληψη του Πολυτεχνείου είναι γεγονός -και μαζί της το μπλέξιμο των «γραμμών». ΚΚΕ και ΚΚΕ-εσ. τη χαιρετίζουν, αλλά προτάσσουν την εκτίμηση ότι «δεν ήρθε η ώρα της μετωπικής σύγκρουσης».

Οπως θυμάται ο τότε γραμματέας της Σπουδάζουσας της ΚΝΕ Κώστας Τζιαντζής, «από το κόμμα έμπαινε το σωστό, γενικά, θέμα της κλιμάκωσης του αγώνα, ώστε να έχει κατακτήσεις και να αγκαλιάζει ευρύτερα τμήματα του λαού. Ολα τα κόμματα έλεγαν "να φύγει η Χούντα", αλλά η Συντονιστική Επιτροπή πρόβαλλε πιο ριζοσπαστικά συνθήματα, όπως "Εξω οι Αμερικάνοι'"».

Οι ηγεσίες των δύο Κ.Κ. εκτιμούσαν «να μείνουν κάποιες δυνάμεις μέσα στο Πολυτεχνείο και οι υπόλοιπες να διαδηλώσουν στους δρόμους και να ενωθούν με το εργατικό κίνημα». Ομως, κατά τον κ.Τζιαντζή, «δεν υπήρχε εργατικό κίνημα, το Πολυτεχνείο είχε γίνει πόλος, άρα η Αθήνα έπρεπε να μπει σ' αυτό και όχι να βγει αυτό στην Αθήνα»... Οπως θα προσθέσει ο κ. Σαμπατακάκης, «τα κόμματα από τη φύση τους σημαίνουν πολιτικό σχέδιο. Εβλεπαν ότι δεν υπάρχει η δυνατότητα νικηφόρας μετωπικής σύγκρουσης με τη χούντα, στη λογική της ανατροπής "εδώ και τώρα" και αναζητούσαν μια "ελεγχόμενη" κλιμάκωση.

Ευτυχώς, οι έγκλειστοι δεν ήταν ρεαλιστές αλλά τρελοί και έμειναν, με το γκάζι στο τέρμα και χωρίς χώρο για να φρενάρουν»! Τελικά, μένουν όλοι, κόντρα στον καθοδηγητικό ρεαλισμό -κατά τον «αριστεριστή», τότε, Δ. Παπαχρήστο «η καθοδήγησή τους ήταν επιφυλακτική στη δυναμική "ή τώρα ή ποτέ", αλλά ευτυχώς έμειναν όλοι μέσα».

Το Πολυτεχνείο δεν γκρέμισε τη χούντα, αλλά ματαίωσε τα σενάρια για μια «Δημοκρατία αλά τούρκα». Στις 25 Νοεμβρίου ο Ιωαννίδης ξεμπερδεύει με τις ψευδαισθήσεις και ο ίδιος ο Μαρκεζίνης κηρύσσει επίσημα τον στρατιωτικό νόμο...

Κύμα συλλήψεων

Οι ηγεσίες των κομμάτων «δικαιώθηκαν», αφού οι μήνες που ακολούθησαν ξεπέρασαν κάθε αγριότητα.

Αλλά, όπως συμφωνούν σήμερα οι πρωταγωνιστές, «το Πολυτεχνείο ανέβασε τον πήχυ» -μάλιστα η ΚΝΕ, ερήμην αρχικά της κομματικής ηγεσίας (!), επιχείρησε «κοινό μέτωπο» με τον «Ρήγα» και την ΑΑΣΠΕ για «νέες κινητοποιήσεις». Κανείς δεν πρόλαβε. Τον Φεβρουάριο του '74 ΚΚΕ και ΚΝΕ δέχονται το μεγάλο χτύπημα με τη σύλληψη του μεγαλύτερου τμήματος του παράνομου κλιμακίου τους, σύνολο 36 άτομα. Ακολουθούν τα στελέχη της ΑΑΣΠΕ, του ΠΑΚ, ενώ η πλειονότητα του Ρήγα «βγαίνει» στην παρανομία.

... Εν τέλει, η εξέγερση έγινε «μύθος» και την οικειοποιήθηκαν οι πάντες. Ομως, «είμαστε μόνοι μας, εμείς και οι "σιδερόφρακτοι". Οι εκκλήσεις μας προς την πολιτική και πνευματική ηγεσία, προς τη Δικαιοσύνη και το στρατό, προς το διπλωματικό σώμα, προς την Εκκλησία και τους πολίτες, δυστυχώς ήταν εκκλήσεις χωρίς ανταπόκριση» θα πει χρόνια αργότερα ο Κ. Λαλιώτης...

Το μυστήριο της «Πανσπουδαστικής Νο 8»

Της ΜΑΡΙΝΑΣ ΜΑΝΗ

Δεν υπάρχει «ζύμωση» στα αμφιθέατρα, κάθε φορά που συζητείται το Πολυτεχνείο, που να μη «χτυπά κόκκινο» στο άκουσμα μιας φράσης: «Πανσπουδαστική Νο 8». Και δεν υπάρχει πρωταγωνιστής εκείνης της περιόδου που να μη την καταγγέλλει ή να μη την αποκηρύσσει -αναλόγως της κομματικής του προέλευσης.

Πρόκειται για το αντιστασιακό φοιτητικό φυλλάδιο του ΚΚΕ «Πανσπουδαστική», τεύχος οκτώ, που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του '74. Επιχείρησε να αποτιμήσει την εξέγερση και να απαντήσει στις συκοφαντίες της ΕΣΑ περί «αναρχικών στοιχείων» που εισέβαλαν και έδρασαν στο Πολυτεχνείο. Ομως, από τη μία όχθη πέρασε στην άλλη: αφού κατήγγειλε «τις αφηνιασμένες προσπάθειες της χουντικής ΚΥΠ και των πληρωμένων πρακτόρων της να διαστρέψουν την πορεία και το περιεχόμενο της εξέγερσης», φοβούμενο εκτροπή του αγώνα, συνέχισε: «Καταγγέλλουμε τη προσχεδιασμένη εισβολή στο χώρο του Πολυτεχνείου την Τετάρτη, 14 του Νοέμβρη, 350 περίπου οργανωμένων πρακτόρων της ΚΥΠ (...) με σκοπό να προβάλλουν με κάθε μέσο τραμπουκισμού και προβοκάτσιας γελοία και αναρχικά συνθήματα που δεν εκφράζανε τη στιγμή και τις συγκεκριμένες δυνάμεις».

Παρέπεμπε -κατά γενική παραδοχή- στους 350 περίπου φοιτητές της Νομικής που διέκοψαν τη δική τους συνέλευση και με παρότρυνση του συναδέλφου τους από τη Φαρμακευτική (και μέλους της ΑΑΣΠΕ) Δ. Μαυρογένη έφθασαν, όλοι μαζί, από τη Σόλωνος στο Πολυτεχνείο. Σε άλλη σελίδα ο Δ. Μαυρογένης καταγγέλλεται ως «πράκτορας».

Η ειρωνεία είναι ότι στους «350» υπήρχαν και δεκάδες μέλη της «αντί-ΕΦΕΕ» και της ΚΝΕ! Το χειρότερο; Η εν λόγω καταγγελία εμφανίζεται να υπογράφεται από «τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής Αγώνα του Πολυτεχνείου» και όχι, τουλάχιστον, από «κάποια μέλη» που πιθανόν να εξέφραζε...

Τριάντα χρόνια μετά, ούτε το κείμενο έχει αποκηρυχθεί επισήμως από το ΚΚΕ, αλλά ούτε έχει αποδειχθεί... ποιοι το συνέγραψαν. Τα τότε στελέχη της ΚΝΕ, στην πλειονότητά τους, έχουν αποχωρήσει από το ΚΚΕ, ενώ το κόμμα δεν πήρε ποτέ θέση. Οι εικασίες πολλές, αλλά ο ίδιος ο Δ. Μαυρογένης, που εκείνη την περίοδο κρυβόταν κάπου στην Κρήτη, επισημαίνει σήμερα ένα γεγονός: το φυλλάδιο κυκλοφόρησε δέκα ημέρες μετά την εξάρθρωση του παράνομου κλιμακίου της ΚΝΕ στην Αθήνα.

«Ισως την έγραψαν και κάποιοι που βρίσκονταν εκτός Ελλάδας ή που γλίτωσαν τη σύλληψη, ίσως ύποπτοι κύκλοι που αξιοποίησαν την εξάρθρωση» σημειώνει.

Ο ίδιος μόλις που πρόλαβε την εξέγερση, αφού αποφυλακίσθηκε από την ΕΣΑ με τη «γενική αμνηστία» τον Αύγουστο του '73. Επίσης, ήταν ένας από τους επτά που, στο πατάρι της Αρχιτεκτονικής την δεύτερη ημέρα της εξέγερσης, προσπάθησαν εν μέσω πολιτικών διαξιφισμών να συμφωνήσουν στη συνέχιση ή στον τερματισμό της κατάληψης (οι άλλοι ήταν οι Γ. Παριανός και Αλ. Αλαβάνος από ΚΝΕ, Θ. Τσούρας και Ν. Μιχαλόπουλος από ΠΑΚ, Χ. Λάζος και Σ. Παππάς από Ρ.Φ.) Εκείνη η συνάντηση βαφτίσθηκε αργότερα... «κουκί» από τον διοικητή της ΕΣΑ Σπανό, εξαιτίας του μικρού αριθμού συμμετεχόντων και ως «κουκί» καθιερώθηκε στις μετέπειτα κωδικές αναφορές (την απόφαση για συνέχιση, τελικά, την πήρε η Συντονιστική).

Η επανόρθωση της Συντονιστικής

Η καταγγελία της «Πανσπουδαστικής» έπεσε σαν βόμβα στους πρωταγωνιστές του Πολυτεχνείου που εκείνη τη στιγμή βρίσκονταν είτε στη φυλακή, είτε στην παρανομία. Η πρώτη μεταπολιτευτική ενέργεια 16 μελών της Συντονιστικής Επιτροπής, από όλες τις παρατάξεις, ήταν να συγκεντρωθούν (28 Σεπτεμβρίου 1974) και να εκδώσουν «τη μία και μοναδική ανακοίνωση εκτίμησης της εξέγερσης», ώστε να γίνει σαφές ότι «η άλλη» ήταν πλαστή:

«Οι πολιτικές αποφάσεις παίρνονταν από τις συνελεύσεις των φοιτητών, των εργατών, των μαθητών. Στη βάση της πολιτικής θέλησης των Συνελεύσεων εκλέχτηκαν οι εκπρόσωποι, καθορίσθηκε το πολιτικό περιεχόμενο και εκφράσθηκε από τα μεγάφωνα, τους πολύγραφους, τον ραδιοφωνικό σταθμό», είναι η πρώτη εύγλωττη παράγραφος...

Η πιο γενναία πράξη

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΝΑΝΟΥΡΗ

Τις μέρες της εξέγερσης του Πολυτεχνείου ο Αλέκος Παναγούλης, το πρόσωπο-σύμβολο της αντίστασης κατά της δικτατορίας, βρίσκεται στη Δυτική Ευρώπη. Του δίδεται χάρη λίγους μήνες πριν, στην προσπάθεια της χούντας να φορέσει δημοκρατικό προσωπείο.

Ωστόσο η 17η Νοεμβρίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή και τον αγώνα του: 17 Νοεμβρίου 1968 εκδίδεται η θανατική του καταδίκη και 17 Νοεμβρίου 1974 εκλέγεται βουλευτής με την Ενωση Κέντρου.

*Την Τρίτη 13 Αυγούστου 1968, το πρωί, η αλεξίσφαιρη λιμουζίνα του Γεωργίου Παπαδόπουλου, συνοδεία μοτοσικλετών και αυτοκινήτων της ασφάλειας, κατευθύνεται από το Λαγονήσι στην Αθήνα. Είναι η καθημερινή, θερινή διαδρομή του δικτάτορα. Στις 7.40 ακριβώς η αυτοκινητοπομπή φτάνει σε ένα γεφυράκι στο 31ο χλμ. της οδού Αθηνών-Σουνίου, κόβοντας ταχύτητα αφού λίγο πριν υπάρχει στροφή. Μια φοβερή έκρηξη δονεί την ατμόσφαιρα. Ο Παπαδόπουλος σώζεται παρά τρίχα. Οι ασφαλίτες ξεχύνονται προς την παραλία. Μερικές ώρες αργότερα συλλαμβάνουν σε μια σπηλιά στα βράχια έναν νεαρό με μαγιό. Είναι ο Παναγούλης, που δεν κατορθώνει να φτάσει εγκαίρως στην ακτή και η βενζινάκατος που θα τον φυγάδευε, δεν τον περιμένει. Τον οδηγούν στο κολαστήριο του ΕΑΤ-ΕΣΑ. Ανακρίνεται με «χειρουργικές» μεθόδους από τους Θεοφιλογιαννάκο, Μάλλιο και Μπάμπαλη. Δεν λυγίζει στα βασανιστήρια. Αρχίζει η «Οδύσσεια».

*Η περίπτωσή του συγκλονίζει την Ευρώπη. Ανάμεσα στις εκατοντάδες προσωπικότητες που ζητούν από τους συνταγματάρχες να μην εκτελεστεί η θανατική του καταδίκη, συγκαταλέγονται ο πάπας και ο πρόεδρος των ΗΠΑ. Τον οδηγούν στις στρατιωτικές φυλακές Μπογιατίου. Υπό αυστηράν απομόνωση, σ' ένα άθλιο κελί, ολημερίς με χειροπέδες. Νέα βασανιστήρια σε ημερήσια διάταξη. Τους αποκαλεί «παπαδοπουλάκια», τους χλευάζει. Η στάση του τους σπάει τα νεύρα.

*Ασκούσε πρωτοφανή πειθώ. Απόδειξη πρώτη: Βρίσκεται στην Κύπρο προετοιμάζοντας την απόπειρα κατά του δικτάτορα. Λιποτάκτης από το στρατό, κυνηγημένος καθώς αρνήθηκε να υπηρετήσει τη χούντα. Ο υπουργός Εσωτερικών της Κύπρου, Πολύκαρπος Γεωρκάτζης, πιέζεται αφόρητα από την Αθήνα να τον συλλάβει και να τον παραδώσει. Οταν ο κλοιός σφίγγει, ο Παναγούλης προβαίνει σε μια ακόμη παράτολμη ενέργεια: ζητάει ο ίδιος ακρόαση από το διώκτη του. Επειτα από συζήτηση δύο ωρών, ο υπουργός όχι μόνον δεν τον παραδίδει, αλλά χρηματοδοτεί και χορηγεί τα εκρηκτικά για την απόπειρα.

*Απόδειξη δεύτερη. Το Μάιο του '69 ο 20χρονος στρατιώτης Γιώργος Μωράκης αναλαμβάνει χρέη φρουρού του Παναγούλη. Στις 5 Ιουνίου τον πείθει και δραπετεύουν μαζί. Θα συλληφθούν 5 μέρες αργότερα σε διαμέρισμα της οδού Πάτμου 51, στα Πατήσια, έπειτα από κάρφωμα του εξαδέλφου του Παναγούλη, Δημήτρη Πατίστα και του συγκατοίκου του Παναγιώτη Περδικάρη, που εκτός από τα 500 χιλιάρικα της επικήρυξης ζητούν και παίρνουν από μια θέση στο Δημόσιο. Ο Μωράκης καταδικάζεται σε 32 χρόνια, τραβάει τα πάνδεινα και αποφυλακίζεται μετά τη μεταπολίτευση. Δεν έχει μετανιώσει όμως!

*Τον Αύγουστο του '73, η χούντα δίνει χάρη σε πλειάδα πολιτικών κρατουμένων. Στη λίστα φιγουράρει και το όνομα του Παναγούλη. Ο ίδιος, όμως, αρνείται να υποβάλει σχετική αίτηση. Ψηφίζουν ειδική τροπολογία για την περίπτωσή του.

Γεννιέται στην Αθήνα στις 2 Ιουλίου 1939. Δυναμικός, τολμηρός και ατίθασος χαρακτήρας από παιδί. Στα μαθητικά και φοιτητικά του χρόνια εντάσσεται ενεργά στο κίνημα του 114. Πεθαίνει ξημερώματα Πρωτομαγιάς του '76 σε ένα «ύποπτο» τροχαίο δυστύχημα. Ενα εκατομμύριο κόσμος ακολουθεί τη σορό του, φωνάζοντας «Ζει».

«Ο Σπύρος σηκώθηκε, ο Σπύρος σηκώθηκε»

Του ΑΝΤΡΕΑ ΜΠΟΥΣΙΟΥ

Τον ταγματάρχη Σπύρο Μουστακλή τον έφεραν φυτό στο ΚΑΤ το 1973. Συμμετείχε στο κίνημα του Ναυτικού και συνελήφθη στις 22 Μαΐου του 1973. Κρατητήρια. ΕΑΤ-ΕΣΑ. 47 ημέρες βασανιστήρια.

- Σπύρο, κάνε ένα τσιγάρο και μετά ξεκινάμε...

Ο Σπύρος... «μιλούσε» με τις εκφράσεις του. Ο Σπύρος μπορούσε να κινηθεί. Η αρχική διάγνωση ήταν αφασία κινητικού τύπου, με μπλοκαρισμένο το κέντρο της κίνησης και της ομιλίας, εξαιτίας του εγκεφαλικού που προκλήθηκε από βίαιο χτύπημα στην καρωτίδα.

Το τσιγάρο γλιστράει από το χέρι του που τρέμει και κυλάει στο πάτωμα... Το πρόσωπο του Σπύρου αρχίζει να «μιλάει»...

Το μάτι του φυσιοθεραπευτή «κλέβει» τις εκφράσεις του Σπύρου, αλλά συνεχίζει να κάνει τη δουλειά του.

Απέναντι, η δεκάχρονη Ολγίτσα συνεχίζει τον δικό της Γολγοθά στο φυσιοθεραπευτήριο του ΚΑΤ.

Ο Σπύρος δεν μπορεί να πιάσει το τσιγάρο. Νευριάζει. Εξοργίζεται. Αρχίζει να βγάζει άναρθρες κραυγές.

- Σπύρο, πιάσ' το μόνος σου, του απαντά κοφτά ο φυσιοθεραπευτής.

Ο Σπύρος έχει ήδη κοκκινίσει. Τα κατεστραμμένα νευρικά κύτταρα δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις εντολές του εγκεφάλου.

- Τι περιμένεις, Σπύρο; ΠΙΑΣ' ΤΟ ΜΟΝΟΣ ΣΟΥ... Κοίτα την Ολγα τι κάνει, φωνάζει σχεδόν ουρλιάζοντας πια ο φυσιοθεραπευτής...

Ο Σπύρος αντιδρά. Το κοκκινισμένο πρόσωπό του... «ουρλιάζει»... Το ιατρείο του ΚΑΤ γεμίζει από τις φωνές του φυσιοθεραπευτή και τις άναρθρες κραυγές του Σπύρου.

Η Ολγα έχει σταματήσει τη φυσιοθεραπεία και κοιτά.

Το πρόσωπο του Σπύρου συνεχίζει να... «ουρλιάζει». Το σώμα του αρχίζει να σηκώνεται από την καρέκλα από ένα περίεργο ηλεκτρικό ρεύμα θέλησης που ξυπνά μέσα του.

Το στόμα του Σπύρου θυμάται και...

- ΓΑΜΩ... ΓΑΜΩ...

Ο φυσιοθεραπευτής σταματάει να μιλάει και τα μάτια του ρουφάνε ευχαρίστηση από τις νευρικές κινήσεις του Σπύρου που έχει σηκωθεί και έχει πιάσει το τσιγάρο.

Ο Σπύρος κάθεται μόνος του. Ανάβει με δυσκολία το τσιγάρο. Ο «κόκκινος» Σπύρος πάλλεται από οργισμένη χαρά. Κι όλα αυτά γιατί ήταν... «κόκκινος».

«Ηταν το χειρότερο περιστατικό που είχε έρθει μέχρι τότε, αλλά και από τότε και μετά...» θυμάται η Ντία Τσερμπίνη, φυσιοθεραπεύτρια στο ΚΑΤ. «Ηταν ένα μαύρο σώμα με πληγές παντού. Ηταν φρικτό».

Υστερα από πέντε μήνες ο Σπύρος Μουστακλής άρχισε να σηκώνεται, με τη βοήθεια της Χριστίνας, της γυναίκας του, και των νοσοκόμων του ΚΑΤ, μόνο με βοηθητικά μηχανήματα.

«Δεν θα ξεχάσω ποτέ την πρώτη φορά που σηκώθηκε. Είχε βουίξει όλος ο έκτος όροφος: - Ο Σπύρος σηκώθηκε! Ο Σπύρος σηκώθηκε! Από στόμα σε στόμα. Είχαμε ανατριχιάσει από χαρά όλοι» μας λέει η κυρία Τσερμπίνη, που στάθηκε από την πρώτη μέρα δίπλα του, όχι μόνο από επαγγελματική ευσυνειδησία.

Καθημερινή συντροφιά του μετά τη μεταπολίτευση, ο Αλέκος Παναγούλης, ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος, ο Γιάννης Αλευράς. Αυτοί που ήξεραν και βίωσαν και το πριν και το μετά.

Εζησε δυόμισι χρόνια στο δωμάτιο 609 και κατάφερε να βγει από το νοσοκομείο, γιατί ήταν ήρωας όχι μόνο πριν... αλλά και μετά.

Από το Μάιο του 1973 έως τις 28 Απριλίου του 1986 που πέθανε δεν μίλησε ποτέ όπως όλοι οι άνθρωποι. Οι μόνες λέξεις που έβγαιναν από το στόμα του ήταν οι βρισιές που έλεγε στους βασανιστές του τις ώρες της φρίκης. Ηταν οι μόνες που έμειναν χαραγμένες στον εγκέφαλό του. Οι άλλες σβήστηκαν από τα χτυπήματα.

«Δεν θα ξεχάσω ποτέ τα ανώνυμα τηλεφωνήματα που γίνονταν καθημερινά στο γραφείο μου και με ρωτούσαν: Μίλησε;» μας λέει η κυρία Τσερμπίνη.

Ο Σπύρος Μουστακλής δεν μίλησε, όπως περίμεναν... αυτοί που έκαναν τα ανώνυμα τηλεφωνήματα. Μίλησε όμως με τον δικό του τρόπο... Μιλούσε τα υπόλοιπα 13 χρόνια που έζησε με το... πρόσωπό του.

Με την ύπαρξή του...